Cột đồng Mã Viện và chính sách đồng hoá

Tập trước dừng lại khi Mã Viện kéo quân về kinh. Ông để lại gì ở Giao Chỉ? Nhiều người sẽ trả lời ngay: một cây cột đồng khắc sáu chữ "đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt" — cột đồng gãy thì Giao Chỉ diệt vong.

Nhưng chính văn truyện Mã Viện trong Hậu Hán thư kể khác: một cuộc sửa luật, hai huyện mới, một con ngựa đúc bằng trống đồng. Không có cột đồng nào. Còn câu thề thì phải qua hơn một nghìn năm sách vở mới gặp.¹

Dẹp xong Cửu Chân, Mã Viện tâu rằng huyện Tây Vu có ba vạn hai nghìn hộ, cõi xa cách huyện đường hơn nghìn dặm, xin chia làm hai huyện Phong Khê và Vọng Hải. Triều đình chấp thuận. Truyện chép tiếp: Viện đi qua đâu là sửa thành quách, đào ngòi tưới ruộng, để làm lợi cho dân.¹

Rồi đến đoạn hay được nhắc nhất. Dịch sát:

Tâu bày hơn mười việc luật Việt vênh với luật Hán, cùng người Việt nói rõ lại chế độ cũ để ràng buộc họ; từ đó về sau, người Lạc Việt vâng làm theo phép cũ của Mã tướng quân.¹

Cả đoạn chỉ có ba mươi tư chữ Hán, và sách không nói mười mấy việc ấy là việc gì. Ta biết người Lạc Việt về sau làm theo, nhưng không biết họ làm theo điều gì. Lời chú đời Đường của Lý Hiền chỉ giảng thêm một chữ: Lạc là tên khác của Việt.²

Tấn thư, bộ sử nhà Tấn, về sau tóm tất cả vào một câu: Hậu Hán, Mã Viện bình định đất Giao, mới bắt đầu sắp đặt dựng thành quách, đặt làng xóm.³

Viện thích cưỡi ngựa, giỏi xem ngựa hay. Ở Giao Chỉ ông lấy được trống đồng của người Lạc Việt, bèn đúc thành khuôn mẫu ngựa, đem về dâng lên. Con ngựa cao ba thước năm tấc, được chiếu đặt dưới điện Tuyên Đức làm mẫu cho ngựa hay.¹

Thuỷ kinh chú dẫn sách Lâm Ấp ký kể cùng việc ấy, thêm một điều về cái tên: có vùng gọi là Đồng Cổ, tức đất Lạc Việt, có trống đồng nên được tên ấy; Mã Viện lấy trống của họ để đúc ngựa đồng.⁴

Trống dùng để làm gì thì phải tìm trong lời chú. Lý Hiền dẫn Quảng Châu ký của họ Bùi, tả trống của người Ly, người Lão: trống lấy cao lớn làm quý, mặt rộng hơn một trượng; đúc xong thì treo ở sân, bày rượu mời người tới đầy cửa; con gái nhà giàu cầm trâm vàng bạc gõ trống, gõ xong để trâm lại tặng chủ nhà.⁵ Lời chú ấy nói về người Ly, người Lão, không nói đó là trống của người Lạc Việt.

Ở một đầu là cái trống treo giữa sân cho người tụ về, như lời chú tả. Ở đầu kia là khuôn mẫu ngựa đặt dưới một cung điện phương Bắc.

Giờ đến cây cột. Ở đúng chỗ kể việc bình định xong, chính văn Hậu Hán thư chỉ có bốn chữ: phía nam đèo đều bình.¹ Chữ cột đồng không xuất hiện lần nào trong chính văn truyện Mã Viện, cũng không trong thiên chép về các tộc phương Nam.⁶

Nó chỉ có một lần, trong lời chú Lý Hiền gắn vào bốn chữ ấy, dẫn sách Quảng Châu ký: Viện đến Giao Chỉ, dựng cột đồng, làm cõi cực của nhà Hán.⁷

Quảng Châu ký là một sách địa phương đã mất; Lý Hiền viết ở thế kỷ VII, hơn sáu trăm năm sau Mã Viện. Cây cột đi vào bộ chính sử về Mã Viện qua cửa sau: qua lời chú, không qua lời người soạn sử.

Sớm hơn và kỹ hơn là Thuỷ kinh chú của Lịch Đạo Nguyên, đầu thế kỷ VI. Ông xếp liền ba lời.

Lời của chính ông chỉ nói Mã Viện dựng một cây mốc bằng kim loại làm giới hạn cực nam — chưa dùng chữ cột đồng; phải tới Khâm định Việt sử thông giám cương mục thế kỷ XIX mới có lời giảng rằng cây mốc ấy là cột đồng.⁴⁸

Lời dẫn từ thư của Du Ích Kỳ: Mã Viện dựng hai cột đồng ở phía bắc bờ Lâm Ấp, có hơn mười nhà lính ở lại không về, sống bên kia sông Thọ Linh, đối diện cột đồng.⁴

Lời dẫn từ sách Lâm Ấp ký: năm 43, Mã Viện dựng hai cột đồng ở cõi nam huyện Tượng Lâm, chia ranh với nước Tây Đồ, làm biên cương phía nam của nhà Hán.⁴

Tượng Lâm là huyện cực nam của quận Nhật Nam, giáp Lâm Ấp. Cả hai lời có dẫn nguồn đều nói hai cột ở tận phía nam ấy, và không lời nào có câu thề. Trên hai quyển Thuỷ kinh chú đã tra, chữ cột đồng xuất hiện bốn lần, cả bốn đều trong đoạn này, không lần nào đi với chữ gãy hay chữ diệt.⁴

Lời chú chữ nhỏ trong Tấn thư, dưới tên huyện Tượng Lâm, cũng chép: nay có cột đồng, cũng là nhà Hán đặt làm mốc giới — không nêu tên Mã Viện.⁹

Thư của Du Ích Kỳ kể tiếp về đám lính ở lại: đều họ Mã, tự lấy nhau trong nhóm, đến lúc viết thư đã có hai trăm hộ. Người Giao Châu gọi họ là Mã Lưu, dân Mã lưu ngụ. Tiếng nói, cách ăn uống vẫn giống người Hoa.⁴

Rồi một câu đáng để ý: núi sông đổi dời, cột đồng nay đã ở trong biển, chỉ nhờ đám dân ấy mới nhận ra chỗ cũ.⁴ Ngay trong một bản chép sớm nhất còn lại, cây cột đã không còn ai trông thấy.

Tân Đường thư về sau đếm được năm cột, do Mã Viện nhà Hán trồng.¹⁰ Cũng bộ ấy chép viên quan đời Đường là Mã Tổng dựng thêm hai cột đồng ở chỗ cũ của nhà Hán, khắc ghi đức nhà Đường, để tỏ mình là dòng dõi Phục Ba.¹¹ Từ đây có hai lớp cột, của nhà Hán và của nhà Đường.

Còn Thái Bình hoàn vũ ký đời Tống dẫn sách Lĩnh biểu lục kể chuyện viên thứ sử Ái Châu muốn nấu chảy cột đồng bán cho lái buôn người Hồ. Người bản xứ không biết cột do Viện đúc, lại cho là vật thần, khóc mà nói: sứ quân mà phá thì bọn tôi bị thần biển giết mất.¹²

Trong tầng sách ấy, người bản xứ khóc để giữ cột, chứ không ném đá vào nó.

Trong Hậu Hán thư, cột đồng nằm ở lời chú. Sang sử Việt, nó lên chính văn. Việt sử lược chép Mã Viện đuổi dư đảng tới Cư Phong, chúng hàng, bèn dựng cột đồng làm cõi cực.¹³ Toàn thư chép ở năm 43 rằng Viện bèn dựng cột đồng làm giới hạn cuối cùng của nhà Hán.¹⁴ Cả hai chỗ đều không có câu thề.

Còn chuyện đồng hoá thì có một văn bản do chính người trong cuộc viết: tờ sớ của Tiết Tống, quan nhà Ngô, được Trần Thọ chép nguyên trong Tam quốc chí. Ông từng tránh loạn sang Giao Châu từ lúc trẻ, về sau làm thái thú Hợp Phố rồi Giao Chỉ. Khi Lữ Đại được gọi về, ông sợ người thay không xứng, bèn dâng sớ.²⁰ Toàn thư xếp tờ sớ vào năm Tân Hợi, tức năm 231.²¹

Ông kể lịch sử giáo hoá từ đầu. Dịch sát:

Tiếng nói khác nhau, phải qua nhiều lần phiên dịch mới hiểu. Dân như cầm thú, lớn nhỏ không phân biệt, búi tóc hình dùi, đi chân đất, áo chui đầu, vạt trái. Từ đó về sau, dời khá nhiều tội nhân Trung Quốc tới ở lẫn vào giữa, dần cho học chữ, biết qua tiếng nói.²⁰

Rồi đến Tích Quang và Nhâm Diên: dạy cày bừa, cho đội mũ đi giày, đặt quan mối lái, dựng trường học. Ông kết: từ đấy tới nay hơn bốn trăm năm, cũng đã hơi giống.²⁰ Các quan hiệu sách Tứ khố thế kỷ XVIII ghi ở cuối quyển rằng từ Tích Quang, Nhâm Diên tới lúc ấy chưa tới ba trăm năm, con số ấy e là sai.²²

Câu về tội nhân nghe quen: Hậu Hán thư, soạn sau tờ sớ này chừng hai trăm năm, có một câu gần như trùng từng chữ, mà một tập trước đã đọc.⁶

Tiết Tống kể những gì ông thấy từ khi mới tới. Ở hai huyện Mê Linh thuộc Giao Chỉ và Đô Bàng thuộc Cửu Chân, anh chết thì em lấy chị dâu, đời đời thành tục, quan không cấm được. Rồi đến câu nặng nhất cả tờ sớ: cứ thế mà nói thì có thể gọi là sâu bọ, chỉ có cái mặt người thôi.²⁰

Nhưng cũng tờ sớ ấy nói thật một điều. Triều đình, theo lời ông, quý ở chỗ đem về được của lạ phương xa — ngọc quý, hương liệu, ngà voi, sừng tê, đồi mồi, san hô, chim công — chứ không cần trông vào thuế má của đất ấy.²⁰

Và ông kể tội quan lại. Châu Nhai bị bỏ vì quan trưởng thấy tóc dân đẹp, cạo lấy làm tóc giả. Thái thú Cửu Chân đánh chết một viên công tào, bị em người ấy đem quân bắn tên độc chết; Sĩ Nhiếp đem quân đi đánh mà rốt cuộc không thắng. Thứ sử Chu Phù ép dân nộp thuế nặng, một con cá vàng thu một hộc thóc, trăm họ oán mà làm phản.²⁰

Cùng một tờ sớ, người viết vừa gọi dân là sâu bọ, vừa thừa nhận nhiều cuộc nổi dậy bắt nguồn từ quan lại của chính triều mình.

Tờ sớ có mặt trong sử Việt. Toàn thư chép lại ở năm Tân Hợi; Cương mục chép trong Tiền biên, gọi ông bằng tên tự là Tiết Kính Văn.²¹²³

Nhưng cả hai đều bỏ đúng những câu miệt thị. Cầm thú, búi tóc hình dùi, áo chui đầu, chị dâu, sâu bọ — không chữ nào có trong phần chữ Hán của Toàn thư bản khắc, cũng không có trong Cương mục. Toàn thư đi thẳng từ câu Hán Vũ Đế giết Lữ Gia, mở chín quận, đặt thứ sử, sang câu dời tội nhân Trung Quốc tới ở lẫn, dần cho học chữ, biết qua lễ hoá. Còn những câu kể tội tham quan thì giữ nguyên.²¹²³

Sách không nói vì sao, nên tập này không đoán. Chỉ nói được điều thấy trên trang: họ giữ phần kể tội người cai trị, và bỏ phần người cai trị chê người bị cai trị.

Cây cột đồng thì không ai còn thấy, nhưng lời thề về nó mỗi thế kỷ lại được viết chắc hơn. Tờ sớ thì còn nguyên văn, nhưng khi sang sử Việt đã mất đi những câu nặng nhất. Tập sau: Khởi nghĩa Bà Triệu (248).