Khâm Châu

Sử cũ chép

Lĩnh ngoại đại đáp, sách ghi chép về vùng Lĩnh Nam của Chu Khứ Phi đời Tống, mở đầu bằng hai chữ nghe nói: ở cõi Khâm Châu, động Cổ Sâm giáp giới An Nam, có cột đồng Mã Viện; người An Nam đi qua đều đặt một hòn đá, lâu thành gò. Thuyết ấy nói Phục Ba có lời thề: cột đồng trồi ra thì Giao Chỉ diệt; đắp đá là vì sợ nó trồi ra. Cây cột lúc này ở Khâm Châu, không còn ở cõi nam Tượng Lâm. Động từ là trồi ra, chưa phải gãy. Và người kể chỉ nói mình nghe.¹

Trong những sách đã tra, đó là lần đầu câu thề xuất hiện, hơn một nghìn một trăm năm sau Mã Viện; mọi sách từ thế kỷ X trở về trước đã mở, dù có nói về cột đồng, đều không có câu thề. Sang thế kỷ XIII, Phương dư thắng lãm chép lại ở mục Khâm Châu, và chữ đã đổi: cột đồng gãy thì người Giao diệt. Đến thế kỷ XIX, các sử thần Cương mục không tin cột ở Khâm Châu: họ ngờ một núi đá ở Phú Yên, lại tự bác ngay, rồi khép bằng câu của Thuỷ kinh chú — núi sông đổi dời, cột đồng chìm vào biển — tức là nghiêng về phía nam.¹²³