Sĩ Nhiếp

Sử cũ chép

Sĩ Nhiếp tự Uy Ngạn, người Quảng Tín, quận Thương Ngô. Tổ tiên vốn người Vấn Dương nước Lỗ, gặp loạn Vương Mãng thì tránh xuống Giao Châu; qua sáu đời thì tới cha ông là Sĩ Tứ, thời Hán Hoàn Đế làm thái thú Nhật Nam. Thời trẻ ông lên kinh sư du học, theo thầy Lưu Tử Kỳ học Tả thị Xuân thu; được cử hiếu liêm, làm thượng thư lang, vì việc công mà mất chức; hết tang cha, được cử mậu tài, làm lệnh huyện Vu, rồi đổi làm thái thú Giao Chỉ. Tam quốc chí không ghi năm ông nhận chức ấy; mốc năm 187 là của Toàn thư.¹²

Khi thứ sử Chu Phù bị giặc giết, ông dâng biểu cho các em Sĩ Nhất, Sĩ Vĩ, Sĩ Vũ lĩnh thái thú Hợp Phố, Cửu Chân, Nam Hải: một nhà giữ bốn quận. Trần Thọ tả anh em ông ra vào đánh chuông khánh, xe ngựa đầy đường, rồi viết Úy Đà cũng không hơn được. Thư Viên Huy gửi Tuân Úc khen ông giữa đại loạn mà giữ vẹn một quận, hơn hai mươi năm bờ cõi vô sự. Năm 210, khi Tôn Quyền sai Bộ Chất sang làm thứ sử, ông dẫn anh em vâng theo tiết độ; không có trận đánh nào. Ông cống ngọc trai, đồi mồi, của quý từ tê và voi, không năm nào không tới. Ông ở quận hơn bốn mươi năm, mất năm 226, thọ chín mươi tuổi.¹

Truyền thuyết kể

Khoảng hai trăm năm sau khi ông mất, Bùi Tùng Chi chép vào chân truyện một chuyện lấy từ Thần tiên truyện của Cát Hồng: Sĩ Nhiếp từng bệnh chết đã ba ngày, tiên nhân Đổng Phụng cho uống một viên thuốc mà sống lại. Toàn thư đưa chuyện lên chính văn, đặt vào năm 226, đổi sách nguồn thành Liệt tiên truyện và tên tự Đổng Phụng từ Quân Dị thành Xương Dị. Ngô Sĩ Liên còn chép một chuyện tự ghi là đời truyền: cuối đời Tấn, hơn một trăm sáu mươi năm sau khi chôn, người Lâm Ấp đào mả ông, thấy thân thể mặt mũi như người sống, sợ mà lấp lại; người bản xứ lập miếu thờ, gọi là Sĩ Vương Tiên, đền ở thành cũ Long Biên. Cương mục chép lại, nhưng con số thành hơn sáu trăm năm.⁴⁵³⁶

Sử cũ chép

Toàn thư dành cho ông một kỷ riêng, Kỷ Sĩ Vương, và tự giải thích chữ vương: ông khoan hậu, khiêm nhường với kẻ sĩ, người trong nước yêu mến, đều gọi là vương; khi ông mất, sách dùng chữ hoăng. Lê Văn Hưu khen ông trí, vì biết nhún mình thờ nước lớn để giữ vẹn cõi đất; Ngô Sĩ Liên viết rằng nước ta thành một nước văn hiến là bắt đầu từ Sĩ Vương. Cương mục triều Nguyễn thì xoá kỷ ấy: Sĩ Nhiếp chỉ là thái thú nhà Hán, chưa từng xưng vương; vua Tự Đức phê rằng sử cũ bảo Úy Đà cũng không hơn thì chẳng là quá lắm sao. Dù vậy Cương mục vẫn giữ câu văn hiến, chỉ đổi Sĩ Vương thành Sĩ Nhiếp.^2789106

Đời sau nhớ lại

Lời bàn trong bản dịch sách của Ngô Thì Sĩ tính giùm cái giá cống nạp — bốn mươi năm cung ứng thì sức một châu sao chịu nổi — mà vẫn kết bằng câu văn hiến; bản dịch không cho biết lời bàn là của ai. Trong các sách đã đọc, người phản bác câu ấy là Trần Trọng Kim: Việt Nam sử lược cho rằng ý văn học nước ta khởi từ Sĩ Nhiếp "có lẽ không phải", vì đến đời ông đã được hơn ba trăm năm, người Giao Chỉ đã có người thi đỗ hiếu liêm, mậu tài. Cụm Nam Giao học tổ hay được kể gắn với tên ông thì chưa truy được trong bộ sử nào: Toàn thư, Việt sử lược, Cương mục đều không có.^11122136