Bắc thuộc lần thứ hai và thứ ba

Sử cũ chép

Dẹp xong Cửu Chân, Mã Viện xin chia huyện Tây Vu làm hai, tâu bày hơn mười việc luật Việt vênh với luật Hán, và lấy trống đồng của người Lạc Việt đúc thành khuôn mẫu ngựa. Chính văn truyện ông trong Hậu Hán thư không có cột đồng nào. Trong những sách đã tra, câu thề về cột đồng xuất hiện lần đầu năm 1178, ở Lĩnh ngoại đại đáp, hơn một nghìn một trăm năm sau Mã Viện: cây cột lúc ấy ở Khâm Châu, động từ là trồi ra chứ chưa phải gãy, và người kể chỉ nói mình nghe.⁹¹⁴

Sĩ Nhiếp làm thái thú Giao Chỉ, ở quận hơn bốn mươi năm giữa loạn Tam Quốc; năm 210 ông dẫn anh em vâng theo nhà Ngô mà không có trận đánh nào, và mất năm 226. Tam quốc chí chép ông là một viên thái thú năm nào cũng cống nạp; Toàn thư lập cho ông một kỷ riêng, gọi là Sĩ Vương. Năm 248, Tam quốc chí chép loạn ở Giao Chỉ, Cửu Chân và việc Lục Dận sang chiêu hàng, nhưng không nêu tên người đàn bà nào; cái tên Triệu Ẩu, đôi guốc vàng, con voi đến từ những sách khác, phần lớn đã mất và chỉ còn qua trích dẫn.^1521617

Hai trăm năm sau đó, chức thứ sử Giao Châu cứ ở lại trong vài dòng họ. Theo Tấn thư, họ Đào có năm người làm thứ sử trong bốn đời. Theo Tống thư, họ Đỗ gốc Kinh Triệu, ở Chu Diên từ đời cụ; Đỗ Tuệ Độ phóng tên lửa đốt thuyền Lư Tuần ở bến nam Long Biên. Theo Nam Tề thư, người Giao Chỉ là Lý Trường Nhân giết bộ khúc từ phương Bắc tới, chiếm châu làm phản; năm 479 nhà Tề vẫn cho em họ ông là Lý Thúc Hiến làm thứ sử Giao Châu, để vỗ yên.¹⁸¹⁹²⁰

Năm 541, Lý Bí nổi dậy; theo Lương thư, thứ sử Tiêu Tư đút lót mà được trở về. Năm 544 ông xưng đế: sử Việt chép quốc hiệu Vạn Xuân, còn bốn bộ sử Trung Hoa chép cùng những năm ấy không có hai chữ ấy. Lý Bí mất trong động Khuất Lạo — bốn bộ sử Trung Hoa nói bị người trong động chém, ba bộ sử Việt nói ốm mà mất. Toàn thư chép Triệu Quang Phục đánh tan quân Lương năm 550, và tự ghi ở đầu kỷ của ông rằng sử cũ không chép ông, nay lấy dã sử và các sách khác; Trần thư thì đặt Trần Bá Tiên lúc ấy ở Nam Khang. Năm 602 Lưu Phương nhà Tuỳ đánh Lý Phật Tử; ngay trong Tuỳ thư, một truyện nói ông hàng, một truyện nói bị bắt.^{2132242324252627}

Năm 687, đô hộ Lưu Diên Hựu bắt các hộ người Lý vốn nộp nửa thuế phải nộp đủ, rồi giết người cầm đầu là Lý Tự Tiên; đồng đảng vây phủ An Nam và giết ông, dù các bộ sử không khớp nhau ai cầm quân, ai giết. Năm 722, theo bản kỷ Cựu Đường thư, Mai Thúc Loan đánh vây châu huyện; truyện Dương Tư Húc chép tên ông là Mai Huyền Thành, tự xưng Hắc Đế, và kể viên hoạn quan ấy mộ hơn mười vạn quân, theo đường cũ Phục Ba mà dẹp. Năm 791, đô hộ Cao Chính Bình thu thuế nặng, phủ bị vây, ông lo mà chết: sử Trung Hoa gọi người cầm đầu là Đỗ Anh Hàn, Toàn thư gọi là Phùng Hưng, người được con tôn làm Bố Cái Đại Vương.^282930316