Tích Quang

Sử cũ chép

Ông không có truyện riêng. Mấy dòng về ông nằm lồng trong truyện Nhâm Diên, mở bằng chữ “trước”: thời Bình Đế, Tích Quang người Hán Trung làm thái thú Giao Chỉ, dạy dỗ dân và người Di dần dần bằng lễ nghĩa, tiếng giáo hoá ngang với Diên. Tức là ông không phải người Quang Vũ sai sang, mà đã ngồi ở Giao Chỉ từ triều trước. Cuối đời Vương Mãng, khi phương Bắc đổ vỡ, ông đóng cửa cõi mà chống giữ; đầu niên hiệu Kiến Vũ, ông sai sứ cống hiến và được phong Diêm Thuỷ hầu. Cảnh ấy gợi lại chuyện Triệu Đà, nhưng Tích Quang không tự xưng vương.¹

Quyển 86 của Hậu Hán thư có một câu bốn mươi chữ hay được trích: Quang Vũ trung hưng, Tích Quang làm thái thú Giao Chỉ, Nhâm Diên giữ Cửu Chân, bèn dạy dân cày cấy, chế ra mũ giày, mới đặt việc mối lái, mới biết cưới gả, dựng nhà học. Câu ấy không năm tháng, không một cái tên người bản xứ, và việc nào cũng mở như thể trước đó chưa có gì. Đọc riêng nó, dễ hiểu rằng hai ông cùng được sai sang khi Quang Vũ trung hưng; quyển 76 cho thấy khác. Còn việc dạy cày cấy, trong truyện Nhâm Diên vốn là việc đúc nông cụ và dạy khai khẩn ở Cửu Chân, sang câu tóm tắt này thì được gán cho cả hai.²¹

Đoạn về ông khép lại bằng câu tự khen rõ nhất trong cả câu chuyện: phong hoá Trung Hoa ở Lĩnh Nam bắt đầu từ hai vị thái thú ấy. Tính từ khi nhà Hán diệt Nam Việt và đặt quận tới thời Bình Đế đã hơn một trăm năm; nếu tin câu này thì cả trăm năm quận huyện trước đó chưa đổi được phong tục gì. Trong lời tổng luận cuối thiên quan tốt, Phạm Diệp nhắc hai cái tên thêm một lần: Nhâm Diên, Tích Quang làm biến đổi phong tục biên cương, là những người có công dụng rõ rệt nhất. Thước đo được nói thẳng ra: công lớn nhất của hai ông là đã đổi phong tục người biên cương.¹⁴³