Nhâm Diên

Sử cũ chép

Truyện của ông tả vùng đất ông tới: tục Cửu Chân lấy săn bắn làm nghề, không biết cày bằng bò, dân thường phải mua thóc của Giao Chỉ, luôn túng thiếu. Nhâm Diên sai đúc nông cụ, dạy họ khai khẩn; ruộng đất mỗi năm mở rộng thêm, trăm họ đủ ăn. Đọc kỹ thì câu ấy nói hẹp hơn nhiều so với câu tóm tắt ở quyển 86. Sách không nói người Cửu Chân không biết làm ruộng, chỉ nói họ không biết cày bằng bò, và họ mua thóc của Giao Chỉ, tức ngay bên cạnh đã có người làm ra thóc để bán. Sang quyển 86, việc ấy thành dạy dân cày cấy, gán cho cả ông lẫn Tích Quang.¹²

Sách viết dân Lạc Việt không có lễ pháp cưới gả, không có đôi lứa chính thức, không biết tính cha con, đạo vợ chồng. Cách giải quyết của viên thái thú là một tờ công văn gửi xuống các huyện: đàn ông từ hai mươi đến năm mươi tuổi, đàn bà từ mười lăm đến bốn mươi tuổi đều lấy tuổi tác mà phối hợp; ai nghèo không có sính lễ thì các quan từ trưởng lại trở xuống bớt bổng lộc mà giúp. Cùng một lúc hơn hai nghìn người lấy nhau. Sách chép những người sinh con nói nhờ Nhâm quân mà có đứa con này, và nhiều người đặt tên con là Nhâm. Đoạn văn không cho biết hơn hai nghìn người ấy nghĩ gì khi được ghép đôi theo tuổi.¹

Mọi việc làm nên danh tiếng của ông ở Cửu Chân nằm gọn trong bốn năm: Diên coi việc bốn năm. Sách chỉ nói ông được bổ vào đầu niên hiệu Kiến Vũ, không nói bốn năm ấy là những năm nào; ai ghi một khoảng năm cụ thể là đang tính ra, không phải đang trích. Trong lời tổng luận cuối thiên quan tốt, Phạm Diệp xếp Nhâm Diên, Tích Quang vào hàng có công dụng rõ rệt nhất vì đã làm biến đổi phong tục biên cương. Truyện ông có chép ruộng mở rộng, trăm họ đủ ăn, nhưng tới lời tổng kết, cái được gọi là công lớn nhất là đã đổi phong tục.¹³