Khởi nghĩa Phùng Hưng — Bố Cái Đại Vương

Tập trước kết ở năm 722, khi cuộc nổi dậy của Mai Thúc Loan bị quân Đường dẹp. Gần bảy mươi năm sau, phủ đô hộ An Nam lại bị vây.

Lần này có một chuyện lạ. Mở các bộ sử Trung Hoa ra, ta thấy cuộc vây phủ, thấy viên đô hộ chết, thấy cả tên người cầm đầu. Nhưng cái tên ấy không phải Phùng Hưng.¹

Cái tên ấy là Đỗ Anh Hàn. Còn trong quốc sử Việt, Đỗ Anh Hàn cũng có mặt — nhưng chỉ là một người cùng làng đã bày kế cho Phùng Hưng.²

Bản sớm nhất là Cựu Đường thư, soạn giữa thế kỷ X, hơn một trăm rưỡi năm sau sự việc. Phần bản kỷ đời Đường Đức Tông, dưới tháng tư năm Trinh Nguyên thứ bảy, tức năm 791, chép gọn một câu:

Ngày Kỷ Mùi, thủ lĩnh An Nam là Đỗ Anh Hàn làm phản, đánh phủ đô hộ; đô hộ Cao Chính Bình lo mà chết.¹

Tân Đường thư, soạn xong năm 1060, chép còn ngắn hơn: tháng tư, thủ lĩnh An Nam là Đỗ Anh Hàn làm phản, bị giết.³ Hai chữ "bị giết" chỉ có ở đây. Các bản khác im lặng về số phận của Đỗ Anh Hàn, trừ một lời bàn của người Việt mà ta sẽ gặp ở cuối bài.

Chỉ Tư trị thông giám của Tư Mã Quang, dâng năm 1084, nói tới nguyên nhân:

Đô hộ An Nam Cao Chính Bình thu thuế nặng. Mùa hạ, tháng tư, các tù trưởng man là bọn Đỗ Anh Hàn dấy binh vây phủ đô hộ; Chính Bình vì lo mà chết. Các man nghe tin, đều hàng.⁴

Câu cuối đáng đọc chậm. Theo Thông giám, cuộc nổi dậy tự tan ngay khi viên đô hộ chết, trước cả khi triều đình cử người mới sang.

Hồ Tam Tỉnh, người chú Thông giám ở thế kỷ XIII, thêm một dòng: sử nói vậy là để tỏ rằng người man không phải ham loạn, mà khổ vì viên soái tham nên mới loạn.⁵

Chỗ thứ tư là truyện riêng của Triệu Xương trong Tân Đường thư, cũng mở bằng việc tù trưởng An Nam Đỗ Anh Hàn làm phản và đô hộ Cao Chính Bình lo mà chết.⁶ Cả bốn chỗ đều gọi người cầm đầu là Đỗ Anh Hàn. Không chỗ nào có tên Phùng Hưng.

Đại Việt sử ký toàn thư, trong kỷ thuộc Tuỳ Đường, chép mục năm Tân Mùi dài hơn hẳn, chừng hai trăm chữ. Và nó mở đầu đúng chỗ Thông giám mở đầu: mùa xuân, Cao Chính Bình ở phủ đô hộ An Nam làm chính sự thu thuế nặng.²

Rồi mùa hạ tháng tư, người Đường Lâm thuộc Giao Châu là Phùng Hưng dấy binh vây phủ; Chính Bình lo mà chết. Một dòng chú nhỏ trong sách ghi Đường Lâm ở huyện Phúc Lộc.²

Tới đây sách quay ngược thời gian, kể người này là ai.

Trước đó, Phùng Hưng giàu có, có sức mạnh, xô ngã được trâu, vật được hổ. Khoảng niên hiệu Đại Lịch đời Đường Đại Tông, tức quãng năm 766 đến 779, nhân Giao Châu có loạn, Hưng cùng em là Phùng Hải dẫn nhau thu phục các ấp lân cận. Hưng hiệu là Đô Quân, Hãi hiệu là Đô Bảo.²

Hai anh em đánh nhau với Chính Bình lâu mà không thắng. Đến lúc này họ mới dùng kế của một người cùng làng là Đỗ Anh Hàn, đem quân vây phủ.²

Vậy nếu đọc theo Toàn thư, năm 791 không phải lúc cuộc nổi dậy bắt đầu. Anh em họ Phùng đã có thế lực từ thời Đại Lịch; năm 791 là đoạn kết.

Toàn thư còn chép cái chết của Cao Chính Bình hai lần trong cùng một mục. Lần đầu gọn một câu, lần sau kể kỹ hơn: Chính Bình lo giận thành bệnh, phát nhọt ở lưng mà chết.² Viên đô hộ không chết vì gươm giáo. Về điểm này, sử Việt và sử Trung Hoa nói giống nhau.

Đặt hai bản cạnh nhau thì chỗ trùng khớp nhiều đến khó bỏ qua. Cùng năm 791, cùng tháng tư, cùng viên đô hộ Cao Chính Bình, cùng cái chết vì lo, cùng nguyên nhân thuế nặng. Và cùng một cái tên Đỗ Anh Hàn.

Chỗ khác nằm đúng ở vai của cái tên ấy. Với sử Trung Hoa, Đỗ Anh Hàn là thủ lĩnh cầm đầu. Với Toàn thư, ông là người cùng làng hiến kế, còn người cầm đầu là Phùng Hưng.²

Các sử thần triều Nguyễn biên Khâm định Việt sử thông giám cương mục đã thấy chỗ vênh này và tự giải thích trong phần chú: xét bản kỷ Đường thư, năm Trinh Nguyên thứ bảy đời Đức Tông chỉ chép tù trưởng An Nam Đỗ Anh Hàn, không chép việc Phùng Hưng, có lẽ vì đất xa nên không rõ.⁷

Chữ "có lẽ" là của chính họ. Đó là một lời đoán ở thế kỷ XIX, không phải một văn bản mới tìm ra.

Cũng không phải người Việt nào viết về năm 791 cũng dùng tên Phùng Hưng. An Nam chí lược của Lê Tắc, xong năm 1335, ở mục Triệu Xương vẫn viết theo sử Trung Hoa: gặp lúc tù trưởng An Nam là Đỗ Anh Hàn làm phản.⁸ Và Ngô Thì Sĩ ở thế kỷ XVIII, trong chính lời bàn mà tập mười đã dẫn về loạn Đinh Kiến, viết tiếp: Chính Bình đánh nặng thuế châu mà làm động binh của Anh Hàn. Triệu Xương vừa đến, dân chúng bèn yên.⁹ Câu ấy gọi cuộc nổi dậy bằng tên Đỗ Anh Hàn.

Bài này không chọn giữa hai bản. Chỉ nói được thế này: trong các bộ sử đã đối chiếu, tên Phùng Hưng chỉ có ở Toàn thư và Cương mục.

Theo Toàn thư, sau khi Chính Bình chết, Hưng nhân đó vào ở phủ trị, chưa được bao lâu thì mất.² Cương mục chép gần như vậy: vào ở phủ trị, rồi mất.⁷

Không bản nào cho ngày mất. Theo thứ tự các câu trong Toàn thư, việc ấy nằm đâu đó giữa tháng tư và tháng bảy năm 791 — nhưng đó là suy ra từ trình tự văn bản, sách không ghi.²

Như vậy, người mà đời sau gọi là Bố Cái Đại Vương, lúc sống chưa hề mang hiệu ấy. Hiệu duy nhất sách chép cho ông khi còn sống là Đô Quân.

Toàn thư chép: con ông là Phùng An tôn cha làm Bố Cái Đại Vương. Một dòng chú nhỏ giải nghĩa: tục gọi cha là bố, mẹ là cái, nên lấy làm tên.² Bố Cái Đại Vương, nói nôm, là vị đại vương làm cha làm mẹ.

Câu chữ Hán ấy, xét riêng ngữ pháp, còn có thể đọc thành "người con tên An được tôn làm…". Nhưng phần phàm lệ của chính Toàn thư đọc là con tôn cha. Phàm lệ ấy giải thích vì sao sách không dựng cho Phùng Hưng một kỷ riêng mà để ông nằm trong kỷ thuộc Tuỳ Đường:

Bố Cái Vương giàu có, sức mạnh, cũng là bậc hùng một thời. Nhưng nhân lúc loạn dùng kế Đỗ Anh Hàn vây phủ đô hộ; viên quan trấn giữ bệnh chết, bèn vào ở phủ trị, chưa chính danh ngôi hiệu thì mất. Con mới tôn tước vương, cho nên chép nhẹ đi.¹⁰

Cương mục kể khác đúng ở chỗ này: dân chúng lập con ông là An làm Đô phủ quân, tôn Hưng làm Bố Cái Đại Vương.⁷ Theo bộ sử thế kỷ XIX, người tôn hiệu là dân chúng, không phải người con. Hiệu Đô phủ quân của Phùng An cũng chỉ thấy ở Cương mục.

Hai bản không cùng ý về người đặt hiệu. Nhưng cả hai cùng cho thấy một điều: hiệu ấy đến sau khi Phùng Hưng đã mất.

Nhà Đường không đợi lâu. Tháng năm, triều đình đặt quân Nhu Viễn ở phủ đô hộ. Thông giám và Toàn thư ghi ngày Tân Tỵ, Cựu Đường thư ghi ngày Tân Mùi.⁴¹

Tháng bảy, ngày Canh Thìn, nhà Đường lấy Thứ sử Kiền Châu là Triệu Xương làm đô hộ An Nam, kiêm kinh lược chiêu thảo sứ.¹

Toàn thư kể phần tiếp theo từ phía họ Phùng: Xương vào cõi, lòng người bèn yên. Xương sai sứ sang dụ An; An đem quân ra hàng. Rồi Triệu Xương đắp thêm La Thành cho vững chắc hơn.²

Tân Đường thư, trong truyện Triệu Xương, chỉ nói các bộ lạc quy phục, không dám ngang ngược.⁶ Thông giám chốt gọn: các man bèn yên.⁴

Thế là có hai kết cục. Thông giám cho rằng các man đã hàng ngay khi nghe tin Cao Chính Bình chết. Toàn thư thì để họ Phùng vào giữ phủ, người cha mất, người con cầm cự tới khi Triệu Xương sang dụ mới ra hàng.

Ngay nhiệm kỳ của Triệu Xương cũng vênh. Toàn thư chép ông ở chức mười bảy năm.² Tân Đường thư ghi mười năm, rồi ông đau chân xin về; Cương mục dẫn sách An Nam kỷ yếu cũng ghi mười năm.⁶⁷