Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam

Tập trước khép lại ở việc lập quận. Hán thư chép gọn: diệt xong Nam Việt, nhà Hán lấy đất ấy đặt làm chín quận, và kể đủ chín tên, từ Đam Nhĩ, Chu Nhai cho tới Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam.¹

Nhưng lật sang thiên Địa lý chí của chính bộ sách ấy, chỗ Ban Cố kê ra đất Việt gồm những quận nào, thì chỉ đếm được bảy.²

Hai quận kia đi đâu? Đi tìm câu trả lời, ta sẽ gặp ba quận đứng cuối danh sách chín quận, và một bảng số hộ số khẩu mà đến nay vẫn còn đọc được.

Bảy quận trong Địa lý chí là Thương Ngô, Uất Lâm, Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân, Nam Hải, Nhật Nam. Ban Cố viết rằng cả bảy đều thuộc phân dã đất Việt, tức phần đất ứng với sao Khiên Ngưu, sao Vụ Nữ trên trời.²

Vắng mặt là Đam Nhĩ và Chu Nhai. Cùng thiên ấy giải thích: từ Hợp Phố, Từ Văn đi về nam vào biển thì gặp một châu lớn, bốn bề vuông nghìn dặm, nhà Hán lấy đặt làm hai quận ấy. Rồi sách nói thẳng vì sao chúng không trụ được: từ khi mới đặt quận huyện, quan lại quân lính người Trung Quốc phần nhiều lấn hiếp dân, nên cứ vài năm lại một lần làm phản. Đến đời Nguyên Đế thì bỏ.²

Có một chỗ lệch nhỏ đáng ghi lại. Thiên chép chuyện diệt Nam Việt ghi chín quận được đặt cùng lúc, năm 111 trước Công nguyên.¹ Còn Địa lý chí lại ghi hai quận trên đảo được đặt vào năm Nguyên Phong thứ nhất, tức 110 trước Công nguyên.² Hai thiên của cùng một bộ sách lệch nhau đúng một năm.

Việc bỏ đảo được chép kỹ hơn trong truyện Giả Quyên Chi. Năm 46 trước Công nguyên, viên quan này dâng sớ can việc động binh ở Chu Nhai. Đó là lời của người đang muốn bỏ đất: ông dồn đủ lời lẽ khinh miệt người Lạc Việt, rồi kết rằng họ vốn không đáng đặt quận huyện. Đảo thì sương mù ẩm thấp, cỏ độc rắn rết, người chưa thấy giặc mà chiến sĩ đã tự chết. Câu chốt của ông là một phép tính lợi hại: bỏ đi không đáng tiếc, không đánh cũng không tổn uy.³

Nguyên Đế nghe theo. Chiếu vua đặt lý do ở ngay trong nước: Quan Đông khốn quẫn lớn, kho tàng trống rỗng; động binh thì chẳng những làm nhọc dân, mà năm mất mùa sẽ theo sau. Rồi lệnh: hãy bãi quận Chu Nhai. Dân nào muốn nội thuộc thì cứ để họ ở, không muốn thì chớ ép.³

Vậy câu trả lời gọn là: chín quận là lúc lập, bảy quận là từ khi bỏ đảo trở đi.² Nhưng sử sách không chịu gọn như thế.

Trong Hậu Hán thư, chính viên tướng Mã Viện có lần nói rằng nhà Hán xưa sai Lộ Bác Đức mở đặt bảy quận.⁴ Nhà chú đời Đường là Lý Hiền đọc tới đó đã phải ghi thêm một dòng: nay chỗ này nói bảy quận, thế là không giống sách trước — sách trước tức Hán thư.⁵

Còn trong chính bài sớ của Giả Quyên Chi, Hán thư lại chép nhà Hán chế ngự Nam Hải, đặt làm tám quận.³ Con số tám không khớp với mốc nào trong hai mốc trên, và bài này chưa tìm được lời giải cho nó.

Chín, bảy, tám: ba con số cho cùng một vùng đất, cả ba đều nằm trong chính sử. Gặp chữ "chín quận" hay "bảy quận" ở đâu, câu nên hỏi trước tiên là: tính vào năm nào.

Trong bảy quận đất Việt, ba quận nằm xa nhất về phương nam là Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam.

Phần chí về quận huyện ghép vào Hậu Hán thư, vốn là sách của Tư Mã Bưu đời Tấn chứ không phải của Phạm Diệp, đo đường từ kinh đô Lạc Dương xuống. Giao Chỉ cách một vạn một nghìn dặm về phía nam. Cửu Chân một vạn một nghìn năm trăm tám mươi dặm. Nhật Nam một vạn ba nghìn bốn trăm dặm. Bốn quận còn lại của đất Việt đều gần kinh đô hơn cả ba.⁶

Cạnh tên quận Giao Chỉ, văn bản ấy còn có một dòng chú ngắn mà rất đắt: tức là nước của An Dương Vương. Nhưng phải nói rõ tầng của nó. Dòng ấy là của Tư Mã Bưu hay của người chú sách đời Lương là Lưu Chiêu thì chưa phân định được; dù là ai, đó cũng là lời ghi từ thế kỷ thứ ba tới thế kỷ thứ sáu, không phải chữ của Hán thư.⁶ Nó cho biết người đời ấy coi quận Giao Chỉ là đất cũ của An Dương Vương.

Hán thư kê huyện của từng quận. Giao Chỉ có mười huyện, trong đó có những cái tên quen tai như Mê Linh, Chu Diên, Long Biên, và Luy Lâu.² Riêng Luy Lâu, một sách địa lý đã mất là Giao Châu ngoại vực ký, được Thuỷ kinh chú dẫn lại, ghi rằng huyện ấy vốn là trị sở của quận Giao Chỉ.⁷ Cửu Chân có bảy huyện, Nhật Nam có năm; trong năm huyện của Nhật Nam có Tượng Lâm, cái tên ta sẽ gặp lại ở cuối một con đường biển.²

Còn huyện nào nằm ở đâu trên bản đồ hôm nay thì sách cổ giúp được rất ít. Lời chú đời Đường, khi cần chỉ chỗ, quy về địa danh đời Đường: huyện Cư Phong của Cửu Chân, Lý Hiền ghi là châu Ái thời ông.⁸ Mọi phép quy sang tỉnh huyện ngày nay là việc của giới nghiên cứu về sau.

Điều làm Địa lý chí quý là nó không chỉ kể tên. Với mỗi quận, Ban Cố chép hai con số: số hộ và số khẩu, tức số nhà và số người. Mốc của cả bảng là năm Nguyên Thuỷ thứ hai đời Bình Đế, tức năm 2 sau Công nguyên, hơn một trăm năm sau khi lập quận.²

Ba dòng của ba quận phía nam như sau.

Giao Chỉ: chín mươi hai nghìn bốn trăm bốn mươi hộ, bảy trăm bốn mươi sáu nghìn hai trăm ba mươi bảy khẩu.

Cửu Chân: ba mươi lăm nghìn bảy trăm bốn mươi ba hộ, một trăm sáu mươi sáu nghìn không trăm mười ba khẩu.

Nhật Nam: mười lăm nghìn bốn trăm sáu mươi hộ, sáu mươi chín nghìn bốn trăm tám mươi lăm khẩu.²

Hán thư không cộng giúp. Cộng ba dòng lại thì được một trăm bốn mươi ba nghìn sáu trăm bốn mươi ba hộ, chín trăm tám mươi mốt nghìn bảy trăm ba mươi lăm khẩu — gần một triệu người.²

Phép cộng thứ hai còn lạ hơn. Riêng số khẩu của Giao Chỉ nhiều hơn sáu quận còn lại của đất Việt cộng lại: sáu quận kia gộp hết chỉ được sáu trăm hai mươi sáu nghìn không trăm năm mươi ba khẩu. Nam Hải, quận có Phiên Ngung, kinh đô cũ của Nam Việt, chỉ có chín mươi tư nghìn hai trăm năm mươi ba khẩu, chưa bằng một phần bảy Giao Chỉ.²

Đặt vào cả đế quốc thì lại khác. Cuối thiên, Ban Cố tổng kết cõi Hán đời Bình Đế: một trăm lẻ ba quận quốc, hơn mười hai triệu hai trăm nghìn hộ, gần năm mươi chín triệu sáu trăm nghìn khẩu. Rồi ông hạ một câu: nhà Hán cực thịnh vậy. Ba quận phía nam chiếm chưa tới hai phần trăm số khẩu ấy.²

Còn một bảng thứ hai, cũng nằm trong phần chí quận huyện của Tư Mã Bưu, ghi tình hình đời Thuận Đế nhà Đông Hán, khoảng năm 140.⁶

Ở đó Cửu Chân có bốn mươi sáu nghìn năm trăm mười ba hộ, hai trăm linh chín nghìn tám trăm chín mươi tư khẩu. Nhật Nam có mười tám nghìn hai trăm sáu mươi ba hộ, một trăm nghìn sáu trăm bảy mươi sáu khẩu. Cả hai đều đông hơn con số của năm 2.⁶

Còn Giao Chỉ thì văn bản truyền lại chỉ ghi mười hai thành, rồi đi thẳng vào danh sách huyện. Chỗ lẽ ra là số hộ số khẩu bỏ trống; quận Uất Lâm cũng vậy.⁶ Nghĩa là ai đưa ra một con số dân Giao Chỉ thời Đông Hán thì con số ấy không lấy từ bảng này, và cần được hỏi là lấy từ đâu.

Nhật Nam ít người nhất trong ba quận. Nhưng tên nó đứng ở đầu một đoạn văn lạ trong Địa lý chí.

Sách viết: từ đồn ải Nhật Nam, Từ Văn, Hợp Phố đi thuyền chừng năm tháng thì tới nước Đô Nguyên. Lại bốn tháng thuyền tới nước Ấp Lô Một. Hơn hai mươi ngày thuyền nữa tới nước Thầm Ly. Đi bộ hơn mười ngày tới nước Phu Cam Đô Lô. Từ đó thêm hơn hai tháng thuyền mới tới nước Hoàng Chi. Đường không đo bằng dặm, mà bằng tháng.²

Đi trên đường ấy là ai? Sách chép có viên dịch trưởng, thuộc Hoàng Môn, cùng những người ứng mộ ra biển mua minh châu, bích lưu ly, đá lạ, vật lạ, mang theo vàng và các thứ lụa mà đi.²

Sách còn chép một chuyến có tên có tuổi. Khoảng niên hiệu Nguyên Thuỷ, Vương Mãng phụ chính, muốn phô uy đức, bèn tặng hậu cho vua Hoàng Chi, khiến vua ấy sai sứ dâng một con tê ngưu sống. Rồi sách tả đường về: từ Hoàng Chi đi thuyền chừng tám tháng tới Bì Tông, thêm tám tháng nữa thì tới địa giới Nhật Nam, Tượng Lâm.²

Hoàng Chi hay Bì Tông ứng với nơi nào ngày nay thì Hán thư không giúp; sách chỉ cho số tháng trên thuyền. Nhưng điểm đi và điểm về đều mang tên Nhật Nam.²