Cửu Chân

Sử cũ chép

Truyện Nhâm Diên trong thiên Tuần lại liệt truyện của Hậu Hán thư tả vùng đất ông được sai tới bằng một câu: tục Cửu Chân lấy săn bắn làm nghề, không biết cày bằng bò, dân thường phải mua thóc của Giao Chỉ, luôn đến nỗi túng thiếu. Nhâm Diên, được triệu làm thái thú vào đầu niên hiệu Kiến Vũ, sai đúc nông cụ, dạy họ khai khẩn; ruộng đất mỗi năm mở rộng thêm, trăm họ đủ ăn. Đọc kỹ thì câu ấy không nói người Cửu Chân không biết làm ruộng: nó nói họ không biết cày bằng bò, và mua thóc của Giao Chỉ, tức ngay bên cạnh đã có người làm ra thóc để bán.⁵

Việc thứ hai còn lạ hơn. Sách viết dân Lạc Việt không có lễ pháp cưới gả, không biết tính cha con, đạo vợ chồng. Viên thái thú gửi thư xuống các huyện, ra lệnh đàn ông từ hai mươi đến năm mươi tuổi, đàn bà từ mười lăm đến bốn mươi tuổi đều lấy tuổi tác mà phối hợp; ai nghèo thì các quan bớt bổng lộc mà giúp. Cùng một lúc lấy nhau hơn hai nghìn người, và nhiều người đặt tên con là Nhâm. Diên coi việc bốn năm rồi được triệu về, và quan lại, dân Cửu Chân lập đền thờ sống cho ông. Đoạn văn không cho biết hơn hai nghìn người ấy nghĩ gì khi được ghép đôi theo tuổi.⁵

Bảng hộ khẩu năm 2 trong Địa lý chí của Hán thư ghi Cửu Chân có 35.743 hộ, 166.013 khẩu, tức chừng bốn người rưỡi một hộ, không khác mặt bằng chung; cái lạ nằm ở Giao Chỉ bên cạnh chứ không ở đây. Bảng thứ hai, trong phần chí quận huyện của Tư Mã Bưu đời Tấn ghép vào Hậu Hán thư, ghi tình hình khoảng năm 140: Cửu Chân có 46.513 hộ, 209.894 khẩu, đông hơn con số năm 2. Cũng phần chí ấy đo đường từ kinh đô Lạc Dương xuống Cửu Chân là 11.580 dặm.³¹

Giao Chỉ yên rồi, Mã Viện chưa về. Truyện của ông trong Hậu Hán thư chép ông đem hơn hai nghìn lâu thuyền lớn nhỏ, hơn hai vạn chiến sĩ, đánh dư đảng của Trưng Trắc ở Cửu Chân là bọn Đô Dương, từ Vô Công tới Cư Phong, chém và bắt hơn năm nghìn người; đoạn ấy khép lại bằng bốn chữ: phía nam đèo đều bình. Lời chú của Lý Hiền cho biết Vô Công, Cư Phong là hai huyện thuộc quận Cửu Chân, và Cư Phong nay là Ái Châu — chữ nay ở đây là của đời Đường.⁶²