An Dương Vương

Sử cũ chép

Hai câu dành cho ông trong bản cổ nhất nằm ngay sau một đoạn tả xã hội trước khi có người ngoài tới: Giao Chỉ xưa khi chưa có quận huyện, đất đai có ruộng Lạc theo nước triều lên xuống, dân khai khẩn ăn ruộng ấy nên gọi là dân Lạc, trên có Lạc Vương và Lạc hầu, huyện phần nhiều đặt Lạc tướng đeo ấn đồng dải xanh. Rồi: sau, con vua Thục đem ba vạn quân đến đánh Lạc Vương, Lạc hầu, thu phục các Lạc tướng; con vua Thục nhân đó xưng là An Dương Vương. Hết. Không tên riêng, không quê quán, không năm, không tên nước — và người bị đánh cũng không phải vua Hùng.¹

Cái tên tới sau bản ấy khoảng tám trăm năm. Việt sử lược, soạn khoảng cuối thế kỷ XIV, gọi ông là con vua Thục tên Phán, nhưng vẫn không cho quê quán, và nước ông lập vẫn không có tên. Phải tới Toàn thư thế kỷ XV cả năm dữ kiện mới đủ mặt cùng lúc: họ Thục, huý Phán, người Ba Thục, đóng đô ở Phong Khê — với lời chú ngay sau đó rằng nay là thành Cổ Loa — cùng cái năm Giáp Thìn và cái quốc hiệu Âu Lạc. Mỗi lớp chữ ấy cách lớp trước hàng thế kỷ.²³

Người bác bỏ mạnh nhất chi tiết người Ba Thục không phải học giả thời nay mà là các sử thần triều Nguyễn, trong phần khảo chứng của Cương mục. Lập luận của họ gồm ba ý: nước Thục đã bị Tần diệt từ năm 316 trước Công nguyên thì làm gì còn vua nữa; giữa đất Thục và đất Văn Lang còn mấy nước cách nhau hai ba nghìn dặm, nay đều là đất Vân Nam; và các bản chép cũ cũng không thống nhất, bản thì cháu vua Thục, bản thì con vua Thục người Ba Thục. Rồi họ đưa ra cách giải thích đến nay vẫn gọn nhất: hoặc giả ngoài miền Tây Nam, bên nước Văn Lang, có người họ Thục, bèn lầm là vua Thục.⁴

Đời sau nhớ lại

Năm 1979, trên một tạp chí bình duyệt, Stephen O'Harrow nêu lại đúng nghịch lý ấy và ghi rõ mình đang dẫn lại một nhận xét của T'eng Yuan-li: nước Thục bị Tần thôn tính năm 316 trước Công nguyên, rất lâu trước khi nhà Tần thống nhất Trung Hoa. Ông mô tả tình trạng tư liệu bằng một hình ảnh đáng nhớ — dựng lại chuyện này giống như ghép bộ xương một loài bò sát đã tuyệt chủng từ một mẩu xương hông, một mẩu xương hàm, đôi ba cái răng, rất dễ ghép ra một con vật bị bẻ cong vĩnh viễn ở tư thế không tự nhiên. Kết luận của ông không phải là không có nhân vật ấy, mà là nên tìm quê gốc của ông xa hơn Tứ Xuyên một chút.⁵

Sử cũ chép

Trong truyện nỏ thần, hai bản sớm nhất đều gán cho ông cùng một lỗi. Giao Châu ngoại vực ký chép ông không biết Cao Thông là thần nhân, đối đãi vô đạo, Thông bèn bỏ đi, để lại một câu: giữ được nỏ này thì làm vua thiên hạ, không giữ được nỏ này thì mất thiên hạ. Việt sử lược chép ông đối đãi Cao Lỗ sơ sài, Cao Lỗ bỏ đi; rồi khi quân Triệu đến, sách hạ một câu lạnh lùng là vua vẫn như trước. Trong cả hai bản ấy, nước mất không phải vì một cô gái, mà vì một ông vua đối xử tệ với người có tài.¹²