Giao Chỉ

Sử cũ chép

Sử ký khép chiến dịch diệt Nam Việt bằng bốn chữ: bèn làm chín quận, mà chính văn không kể tên quận nào. Danh sách nằm ở Hán thư: Đam Nhĩ, Chu Nhai, Nam Hải, Thương Ngô, Uất Lâm, Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam. Trong bản Sử ký in ngày nay, người đọc vẫn thấy danh sách ấy ngay dưới chữ chín quận, nhưng đó là lời chú Tập giải của Bùi Nhân dẫn lời Từ Quảng, và chính Tư Mã Trinh đã chú thêm rằng Từ Quảng đều căn cứ vào Hán thư mà nói. Tức cái tên Giao Chỉ, hay được gán cho Sử ký, thật ra đến từ Hán thư, qua tay hai nhà chú.⁴⁵⁶⁷

Hán thư kê cho Giao Chỉ mười huyện, trong đó có Mê Linh, Chu Diên, Long Biên và Luy Lâu; một sách địa lý đã mất là Giao Châu ngoại vực ký, được Thuỷ kinh chú dẫn lại, ghi Luy Lâu vốn là trị sở của quận. Phần chí quận huyện của Tư Mã Bưu đời Tấn, ghép vào Hậu Hán thư, có cạnh tên quận một dòng chú ngắn: tức là nước của An Dương Vương. Dòng ấy là của Tư Mã Bưu hay của người chú sách đời Lương là Lưu Chiêu thì chưa phân định được; dù là ai, đó cũng là lời ghi từ thế kỷ thứ ba tới thế kỷ thứ sáu, không phải chữ của Hán thư. Nó cho biết người đời ấy coi quận Giao Chỉ là đất cũ của An Dương Vương.²⁸¹

Với mỗi quận, Địa lý chí của Hán thư chép số hộ và số khẩu, mốc năm 2 sau Công nguyên, đời Bình Đế. Giao Chỉ có 92.440 hộ, 746.237 khẩu. Riêng số khẩu ấy nhiều hơn sáu quận còn lại của đất Việt cộng lại, vốn chỉ được 626.053 khẩu; Nam Hải, quận có Phiên Ngung, kinh đô cũ của Nam Việt, chỉ có 94.253 khẩu, chưa bằng một phần bảy Giao Chỉ. Khoảng năm 140, bảng thứ hai trong phần chí của Tư Mã Bưu ghi Giao Chỉ có mười hai thành rồi đi thẳng vào danh sách huyện; chỗ lẽ ra là số hộ số khẩu bỏ trống. Ai đưa ra một con số dân Giao Chỉ thời Đông Hán thì con số ấy không lấy từ bảng này.²¹

Đời sau nhớ lại

Sổ ấy đếm người thật, hay chỉ đếm người phải đóng thuế? Năm 1979, Stephen O'Harrow, dựa chủ yếu vào phân tích của Hans Bielenstein, ghi bình quân mỗi hộ trên toàn cõi Hán là 4,7 người, và cho rằng chính con số rất bình thường ấy là dấu hiệu ta đang cầm một cuộc kiểm kê thật, chứ không chỉ là sổ thuế. Chia khẩu cho hộ thì Giao Chỉ ra khoảng tám người một hộ; O'Harrow, theo Bielenstein, ghi con số của vùng cư dân Việt cổ mà ông khảo sát là gần tám, cao nhất đế quốc. O'Harrow đưa ra một giả thuyết: dân ở đây gần như hoàn toàn không phải người Hán, và có thể sống chung đông người trong một nhà hơn. Đó là lời giải thích của năm 1979, đọc Bielenstein qua lời O'Harrow, chưa phải điều sử liệu chép.⁹

Sử cũ chép

Hậu Hán thư tả đất Giao Chỉ bằng giọng của người cai trị: tuy đặt quận huyện, mà tiếng nói mỗi nơi một khác, phải dịch nhiều lần mới thông; sau dời khá nhiều tội nhân Trung Quốc tới ở lẫn vào giữa, mới dần biết tiếng nói, dần dà thấy được lễ hoá. Thái thú Giao Chỉ thời Bình Đế là Tích Quang; cuối đời Vương Mãng ông đóng cửa cõi mà chống giữ, đầu niên hiệu Kiến Vũ thì sai sứ cống hiến và được phong Diêm Thuỷ hầu. Người đang giữ đúng cái ghế ấy vào năm 40, năm cả vùng nổi dậy, là Tô Định; trong các quyển Hậu Hán thư chép về đất này, tên ông hiện trong chính văn đúng một lần, ở một câu mười chữ.¹⁰¹¹