Quân Tần xuống phương Nam

Chuyện thường được kể thế này: Tần Thuỷ Hoàng sai Đồ Thư đem năm mươi vạn quân xuống đánh đất Việt; quân Tần sa lầy ba năm trong rừng núi; người Việt không đánh trận lớn mà đánh đêm, đánh lén; cuối cùng chủ tướng Tần bị giết, mấy chục vạn người nằm lại.

Gần như từng chi tiết trong đoạn vừa rồi đều có thật trong sách xưa. Nhưng tất cả nằm gọn trong một đoạn của một quyển sách duy nhất, mà quyển ấy không phải sách sử — nó là sách đi thuyết phục nhà vua.¹

Còn bộ chính sử gần thời Tần nhất, bộ Sử ký của Tư Mã Thiên, chép việc lấy đất phương Nam bằng đúng một câu, trong đó không có Đồ Thư, không có năm mươi vạn, và không có trận thua nào.²

Tập này đọc cả hai bản, cạnh nhau.

Sách Hoài Nam Tử do môn khách của Hoài Nam vương Lưu An soạn, dâng lên vua Hán khoảng năm một trăm ba mươi chín trước Công nguyên — tức khoảng bảy tám chục năm sau khi nhà Tần đã mất.

Đoạn nói về đất Việt mở đầu bằng lý do đi đánh, và lý do ấy rất cụ thể: nhà Tần ham sừng tê, ngà voi, lông chim trả và ngọc trai của đất Việt.¹ Không phải mở mang bờ cõi, không phải dẹp loạn. Là hàng hoá.

Rồi tới binh lực: sai Uý Đồ Thư phát năm mươi vạn quân, chia làm năm đạo — một đạo chặn núi Đàm Thành, một đạo giữ ải Cửu Nghi, một đạo đóng ở đô Phiên Ngung, một đạo giữ ranh Nam Dã, một đạo chốt ở sông Dư Can. Rồi ba năm không cởi giáp, không chùng nỏ.¹

Ba năm ấy hỏng vì lương. Sách chép Giám Lộc không cách nào chuyển lương được, phải lấy quân đào kênh để thông đường lương. Đánh nhau với người Việt, giết được vua Tây Âu là Dịch Hu Tống.

Rồi đến đoạn mà người Việt nào đọc cũng nhớ: người Việt đều rút vào chốn rừng rậm bụi rạp, ở chung với cầm thú, không ai chịu làm tù binh cho Tần. Họ cùng nhau đặt một người tài giỏi hơn người lên làm tướng, đánh úp quân Tần ban đêm, phá tan, giết Uý Đồ Thư, thây nằm máu chảy mấy chục vạn.¹

Thứ nhất, đoạn văn này có một câu kết luận. Nó không dừng ở chiến thắng. Sách kể tiếp: đàn ông không được cày ruộng, đàn bà không được xe sợi, người gầy yếu chết gục trên đường, người bệnh không được nuôi, người chết không được chôn — rồi Trần Thắng nổi lên, nhà Tần mất thiên hạ. Câu chốt là: tai hoạ nằm ở chỗ phòng giặc Hồ mà lại ham cái lợi ở Việt.¹

Đó mới là việc mà đoạn văn được viết ra để làm. Lưu An đang can vua Hán đừng gây chiến ở phương Nam, và ông dùng nhà Tần làm ví dụ. Một con số lớn phục vụ một lập luận thì phải đọc khác với một con số trong sổ sách.

Có một phép thử quy mô lấy ngay từ sử liệu gốc. Năm một trăm mười một trước Công nguyên, khi nhà Hán diệt Nam Việt, viên giám quận Quế Lâm dụ được cả khối Âu Lạc ra hàng, và Hán thư ghi con số người ấy: hơn bốn mươi vạn khẩu.³ Tức là toàn bộ dân số vùng ấy, một thế kỷ sau, vẫn còn ít hơn con số quân mà nhà Tần được cho là đã đưa xuống.

Thứ hai, con số năm mươi vạn xuất hiện hai lần trong cùng đoạn ấy — một lần cho việc đắp trường thành chống Hung Nô ở phía bắc, một lần cho Đồ Thư ở phía nam.¹ Mà chính con số phía bắc thì Sử ký chép khác: Mông Điềm đem ba mươi vạn quân.⁴

Và ở chính câu cuối ấy, nguyên văn không nói mấy chục vạn xác là của bên nào. Cách đọc quen thuộc — mấy chục vạn quân Tần chết — là suy ra, không phải chữ trong sách.¹

Thứ ba, sách không cho vị tướng người Việt một cái tên. Nguyên văn chỉ nói người Việt "cùng nhau đặt người kiệt tuấn lên làm tướng" — một cụm từ chỉ tài năng hơn người, không phải tên riêng.¹ Người chỉ huy trận đánh đêm giết được chủ tướng nhà Tần, trong bản chép cổ nhất, là một người không tên.

Khoảng bốn năm sau, cũng chính Lưu An dâng lên vua Hán một bài sớ can việc đánh Mân Việt. Bài ấy được Hán thư chép lại nguyên văn — và nó kể đúng cuộc chiến này, nhưng bằng một giọng khác hẳn.

Nó mở đầu bằng năm chữ đáng chú ý: thần nghe các bậc trưởng lão nói. Tức là chính người đứng tên bộ Hoài Nam Tử, khi phải thưa với vua, tự xếp câu chuyện ấy vào loại nghe kể lại.⁵

Rồi ông kể: thời Tần từng sai Uý Đồ Thư đánh Việt, lại sai Giám Lộc đào kênh thông đường; người Việt trốn vào rừng núi sâu, không đánh được; quân Tần đóng lại giữ đất trống, ngày rộng tháng dài, quân lính mỏi mệt, người Việt ra đánh, quân Tần thua to.⁵

Đọc kỹ thì thấy bài sớ ấy không có năm mươi vạn, không có năm đạo quân, không có ba năm không cởi giáp, và không nói Đồ Thư bị giết.

Cùng một người, cách nhau vài năm, kể cùng một việc: bản ký tên dâng vua thì dè dặt và nhận là nghe kể; bản trong sách của ông thì có đủ con số, đủ thế trận và một cái xác chủ tướng.

Sử ký chép ở mục năm Thuỷ Hoàng thứ ba mươi ba — tức năm hai trăm mười bốn trước Công nguyên:

phát những kẻ từng trốn tránh, những kẻ ở rể và bọn lái buôn đi đánh lấy đất Lục Lương, đặt làm Quế Lâm, Tượng Quận, Nam Hải, rồi đưa những người bị đày ra đồn thú. Phía tây bắc thì đuổi Hung Nô.²

Hết. Việc lấy cả Lĩnh Nam nằm chung một câu với việc đuổi Hung Nô, và được chép như một việc hành chính đã xong.

Hai chữ đáng dừng lại là "kẻ ở rể". Trong luật nhà Tần đó là hạng người bị khinh: con trai không có của, phải đến ở nhà vợ. Bản dịch Toàn thư giải nghĩa thẳng: những người ấy bị xem "khác nào cái tật, cái bướu ở mình chúng ta, nó là những cục thịt thừa".⁶ Đội quân trong bản chép này không phải năm mươi vạn tinh binh, mà là những người mà nhà nước Tần muốn tống đi xa.

Còn cái tên Lục Lương không phải người Việt tự gọi mình. Sử cũ giải nghĩa: người Lĩnh Nam ở đất núi, tính bướng bỉnh, nên gọi là Lục Lương.⁶ Nó là tên kẻ khác đặt cho, và nghĩa của nó là "đám cứng đầu ở vùng núi".

Có một bản chép còn sớm hơn cả Hoài Nam Tử. Bài luận về lỗi nhà Tần của Giả Nghị, được Tư Mã Thiên chép lại ở cuối bản kỷ, kể rằng nhà Tần lấy đất Bách Việt đặt làm Quế Lâm, Tượng Quận; vua các xứ Bách Việt cúi đầu buộc cổ, phó mặc mạng mình cho quan lại cấp dưới.⁷ Trong bản ấy, người Việt đầu hàng sạch — không có trận thua nào của quân Tần.

Nói "Sử ký không chép Đồ Thư" là nói sai. Sử ký có chép — chỉ không phải trong phần biên niên, và không phải bằng lời của Tư Mã Thiên.

Tên ông nằm trong bài tấu của Nghiêm An dâng lên Hán Vũ Đế, được Tư Mã Thiên chép nguyên vào sách. Nghiêm An đang can vua Hán thôi việc binh, và ông kể: nhà Tần sai Uý Đồ Thư đem quân lâu thuyền đánh Bách Việt ở phía nam, sai Giám Lộc đào kênh chở lương, vào sâu đất Việt — người Việt trốn chạy. Ngày rộng tháng dài, lương thực cạn kiệt, người Việt đánh lại, quân Tần thua to.⁸

Tức là hai người đời Hán, cùng đang khuyên vua đừng đánh phương Nam, cùng kể chuyện nhà Tần bại ở đất Việt. Nhưng họ kể khác nhau ở những chỗ then chốt:

Nghiêm An không nêu một con số quân nào. Nghiêm An không nói Đồ Thư bị giết — chỉ nói quân Tần thua to. Nghiêm An nói cuộc sa lầy kéo hơn mười năm chứ không phải ba năm, và ông nói rõ đó là quân lâu thuyền, tức thuỷ quân đi theo đường sông.⁸

Cái chết của Đồ Thư, thứ đọng lại trong trí nhớ dân gian như hình ảnh mạnh nhất của cuộc chiến, chỉ có ở một bản chép.

Đây là chỗ phải nói cho rõ, vì nó quyết định cuộc chiến này có phải chuyện của tổ tiên ta hay không.

Người bị giết trong Hoài Nam Tử là vua Tây Âu, tên Dịch Hu Tống.¹ Tây Âu là một khối người Việt ở vùng nay thuộc Quảng Tây. Trong cả đoạn văn ấy không có một chữ nào về Âu Lạc, về Thục Phán, về Văn Lang hay về đất Giao Chỉ.

Còn hai chữ Âu Lạc thì Sử ký có chép — nhưng ở chỗ khác hẳn và muộn hơn hẳn: trong các đoạn nói về việc nhà Hán diệt Nam Việt năm một trăm mười một trước Công nguyên, tức hơn một thế kỷ sau cuộc chiến với nhà Tần.⁹

Ở một chỗ khác trong cùng quyển ấy, Tây Âu và Lạc lại được kể như hai khối tách nhau, đứng cùng hàng với Mân Việt.⁹

Vậy nên câu đúng là: nhà Tần đánh xuống Lĩnh Nam, và người chống lại họ là các nhóm Việt ở phía nam dãy Ngũ Lĩnh, trong đó có Tây Âu. Việc nối thẳng cuộc chiến ấy với nước Âu Lạc của Thục Phán là một suy luận của đời sau, không phải chữ trong những bản chép kể cuộc chiến này.