Tần Thuỷ Hoàng

Sử cũ chép

Bộ chính sử gần thời Tần nhất dành cho cả việc lấy đất phương Nam đúng một câu, và chép nó như một việc hành chính đã xong, đặt chung hàng với việc đuổi Hung Nô ở tây bắc. Đội quân trong câu ấy cũng không phải tinh binh: phát những kẻ từng trốn tránh, những kẻ ở rể và bọn lái buôn. Hai chữ đáng dừng lại là kẻ ở rể — trong luật nhà Tần đó là hạng bị khinh, con trai không có của phải đến ở nhà vợ; bản dịch Toàn thư giải nghĩa thẳng rằng những người ấy bị xem khác nào cái tật, cái bướu ở mình, là những cục thịt thừa. Đây là những người mà nhà nước Tần muốn tống đi xa.¹²

Bản chép cho cuộc chiến ấy đủ con số lại không phải sách sử. Hoài Nam Tử mở đoạn về đất Việt bằng lý do đi đánh, và lý do rất cụ thể: nhà Tần ham sừng tê, ngà voi, lông chim trả và ngọc trai của đất Việt — không phải mở mang bờ cõi, không phải dẹp loạn, mà là hàng hoá. Con số năm mươi vạn thì xuất hiện hai lần trong cùng đoạn ấy, một lần cho việc đắp trường thành chống Hung Nô ở phía bắc, một lần cho Đồ Thư ở phía nam; mà chính con số phía bắc thì Sử ký chép khác hẳn: Mông Điềm đem ba mươi vạn quân.³⁵

Đời sau nhớ lại

Đại Việt sử ký toàn thư chép cuộc nam chinh vào kỷ An Dương Vương, năm Đinh Hợi, năm thứ bốn mươi tư đời vua, và chua thêm: năm thứ ba mươi ba đời Tần Thuỷ Hoàng — khớp đúng mốc Sử ký đặt việc lập ba quận. Một bản dịch tiếng Việt khá phổ biến lại in thành năm thứ ba mươi mốt, 216 trước Công nguyên, lệch hai năm; nhưng can chi trong nguyên văn tự bác điều đó, vì An Dương Vương lên ngôi năm Giáp Thìn, năm thứ bốn mươi tư sau đó là Đinh Hợi, và Đinh Hợi ứng với 214 trước Công nguyên. Cái lệch hai năm giữa sử Việt và sử Trung Hoa ở chỗ này không có thật: nó là lỗi in của một bản dịch.²¹