Lưu An

Sử cũ chép

Đoạn văn trong sách của ông được viết ra để làm một việc rất cụ thể. Nó mở đầu bằng lý do đi đánh — nhà Tần ham sừng tê, ngà voi, lông chim trả và ngọc trai của đất Việt — và nó không dừng ở chiến thắng của người Việt: đàn ông không được cày ruộng, đàn bà không được xe sợi, người gầy yếu chết gục trên đường, người bệnh không được nuôi, người chết không được chôn, rồi Trần Thắng nổi lên và nhà Tần mất thiên hạ. Câu chốt là tai hoạ nằm ở chỗ phòng giặc Hồ mà lại ham cái lợi ở Việt. Một con số lớn phục vụ một lập luận thì phải đọc khác với một con số trong sổ sách.²

Khoảng bốn năm sau, cũng chính ông dâng lên vua Hán một bài sớ can việc đánh Mân Việt, và kể đúng cuộc chiến ấy bằng một giọng khác hẳn. Bài mở đầu bằng năm chữ đáng chú ý: thần nghe các bậc trưởng lão nói — tức là người đứng tên bộ Hoài Nam Tử, khi phải thưa với vua, tự xếp câu chuyện vào loại nghe kể lại. Rồi ông kể: thời Tần từng sai Uý Đồ Thư đánh Việt, sai Giám Lộc đào kênh thông đường; người Việt trốn vào rừng núi sâu, không đánh được; quân Tần đóng lại giữ đất trống, ngày rộng tháng dài, quân lính mỏi mệt, người Việt ra đánh, quân Tần thua to.¹

Bài sớ ký tên ông không có năm mươi vạn, không có năm đạo quân, không có ba năm không cởi giáp, và không nói Đồ Thư bị giết. Cùng một người, cách nhau vài năm, kể cùng một việc: bản dâng vua thì dè dặt và nhận là nghe kể; bản trong sách của ông thì có đủ con số, đủ thế trận và một cái xác chủ tướng. Phép thử quy mô có sẵn trong chính sử liệu: năm 111 trước Công nguyên, khi nhà Hán diệt Nam Việt, viên giám quận Quế Lâm dụ được cả khối Âu Lạc ra hàng, và Hán thư ghi hơn bốn mươi vạn khẩu — toàn bộ dân số vùng ấy, một thế kỷ sau, vẫn ít hơn con số quân nhà Tần được cho là đã đưa xuống.¹³