Tượng Quận

Sử cũ chép

Tên quận này xuất hiện trong bộ chính sử gần thời Tần nhất giữa một câu duy nhất, và câu ấy còn phải chia chỗ với việc đuổi Hung Nô ở phía tây bắc: phát những kẻ từng trốn tránh, những kẻ ở rể và bọn lái buôn đi đánh lấy đất Lục Lương, đặt làm Quế Lâm, Tượng Quận, Nam Hải, rồi đưa những người bị đày ra đồn thú. Việc lập quận được chép như một việc hành chính đã xong: không có trận đánh, không có con số quân, và cũng không có một chữ nào về chỗ đặt quận hay ranh giới của nó.¹

Có một bản chép còn sớm hơn cả Hoài Nam Tử nhắc tới quận này. Bài luận về lỗi nhà Tần của Giả Nghị, được Tư Mã Thiên chép lại ở cuối bản kỷ, kể rằng nhà Tần lấy đất Bách Việt đặt làm Quế Lâm, Tượng Quận; vua các xứ Bách Việt cúi đầu buộc cổ, phó mặc mạng mình cho quan lại cấp dưới. Trong bản ấy người Việt đầu hàng sạch, không có trận thua nào của quân Tần — và trong bốn bản chép được đối chiếu về cuộc chiến này, chỉ một mình Giả Nghị kể ngược lại như thế.²

Hai mốc chép được về sau là chỗ dựa chắc nhất khi hỏi quận này nằm đâu. Sử ký chép rằng sau khi nhà Tần mất, Triệu Đà từ Nam Hải đánh chiếm thêm Quế Lâm và Tượng Quận rồi tự lập làm Nam Việt Vũ Vương — hai quận được kể liền nhau như một cặp láng giềng. Rồi Hán thư chép ở mùa thu năm Nguyên Phượng thứ năm đời Hán Chiêu Đế: bãi bỏ Tượng Quận, chia đất cho thuộc về Uất Lâm và Tường Kha. Chỗ đất ấy khi bị bãi thì nhập vào hai quận khác, chứ không nhập vào Giao Chỉ hay Cửu Chân.⁴⁵