Âu Lạc

Sử cũ chép

Bản kể quen thuộc gói cả thời kỳ này trong một câu: Thục Phán người Ba Thục đánh bại vua Hùng, lập nước Âu Lạc năm 257 trước Công nguyên, đóng đô ở Cổ Loa. Câu ấy có năm dữ kiện — một cái tên, một quê quán, một đối thủ, một tên nước, một năm — và cả năm đều lấy từ một chỗ là bộ quốc sử đời Lê. Đọc ngược các bản chép theo thứ tự thời gian thì thấy chúng không cùng vào sử một lúc, mà đắp lên nhau qua gần một nghìn năm: bản thế kỷ VI có một người không tên, bản thế kỷ XIV thêm cái tên, bản thế kỷ XV thêm quê quán, tên nước và niên đại.⁴³²

Toàn thư cho An Dương Vương ở ngôi năm mươi năm, từ 257 tới 208 trước Công nguyên. Nhưng trong năm mươi năm ấy bộ sử chỉ chép được vài việc: năm thứ ba có thần nhân và rùa vàng, rồi nhà Chu mất, nhà Tần thống nhất, quân Tần xuống Lĩnh Nam — toàn là việc của Trung Hoa. Không một sự kiện nào của chính nước Âu Lạc trong gần nửa thế kỷ. Năm mươi năm ở đây vì thế không phải một chuỗi ghi chép năm nối năm, mà là một cái khung căng giữa hai cái mốc có sẵn ở hai đầu.²

Mốc kết thúc thì không bản nào đồng ý với bản nào. Toàn thư đặt việc mất nước ở năm 208 trước Công nguyên. Việt sử lược không cho năm nào, chỉ đặt việc dựng nước vào cuối thời Chu và đặt việc mất nước sau khi Triệu Đà đã xưng vương. Sử ký còn đẩy muộn hơn nữa: sau khi Lữ Hậu mất, tức sau năm 180 trước Công nguyên, Triệu Đà mới dùng uy binh và của cải mà bắt Mân Việt, Tây Âu và Lạc thần phục — muộn hơn mốc của Toàn thư gần ba chục năm. Ba nguồn, ba mốc cho cùng một sự kiện, và chưa mốc nào được cả ba đồng ý.²³¹

Khảo cổ tìm thấy

Thứ chắc chắn nhất của thời kỳ này không nằm trong sách mà nằm dưới đất. Một mặt cắt luỹ Cổ Loa cho thấy luỹ chính của vòng giữa được đắp vào những thế kỷ cuối trước Công nguyên, trước khi nhà Hán tới, và nó không phải lớp phòng thủ đầu tiên ở đấy. Niên đại ấy chồng lên khoảng thời gian sử cũ đặt cho An Dương Vương: không chứng minh được, cũng không loại trừ. Nhóm khảo cổ nói rõ mức của mình — chứng cứ vật chất ủng hộ khả năng có một chính thể Âu Lạc nhưng không chứng minh dứt khoát — và nêu thêm một khả năng khác: chính nước Nam Việt, sau khi đánh chiếm vào khoảng đầu thế kỷ II trước Công nguyên, mới là bên cho đắp thêm.⁵