Dịch Hu Tống

Sử cũ chép

Tên ông được chép trong đúng một câu kể việc quân Tần đánh nhau với người Việt, đặt ngay sau đoạn nói ba năm không cởi giáp hỏng vì lương và ngay trước đoạn nói người Việt rút vào rừng rậm bụi rạp. Đáng chú ý là trong cùng đoạn văn ấy, phía thắng lại không có tên: nguyên văn chỉ nói người Việt cùng nhau đặt người kiệt tuấn lên làm tướng, một cụm từ chỉ tài năng hơn người chứ không phải tên riêng. Trong bản chép cổ nhất về cuộc chiến này, người Việt duy nhất được gọi bằng tên riêng là người bị giết.¹

Ông là vua của Tây Âu, một khối người Việt ở vùng nay thuộc Quảng Tây, và chính chỗ ấy quyết định cuộc chiến này là chuyện của ai. Trong cả đoạn văn Hoài Nam Tử không có một chữ nào về Âu Lạc, về Thục Phán, về Văn Lang hay về đất Giao Chỉ. Hai chữ Âu Lạc thì Sử ký có chép, nhưng ở chỗ khác hẳn và muộn hơn hẳn: trong các đoạn nói việc nhà Hán diệt Nam Việt năm 111 trước Công nguyên, hơn một thế kỷ sau cuộc chiến với nhà Tần. Ở một chỗ khác trong cùng quyển ấy, Tây Âu và Lạc còn được kể như hai khối tách nhau, đứng cùng hàng với Mân Việt.¹²

Đời sau nhớ lại

Bản kể phổ thông ngày nay kéo cuộc chiến ấy về đồng bằng sông Hồng, gán cho nước Âu Lạc hoặc cho Thục Phán, trong khi chữ trong sách chỉ nói tới Tây Âu. Người bị giết ở đây là vua của một khối Việt khác, ở một vùng khác; việc nối thẳng cuộc chiến với nước Âu Lạc của Thục Phán là suy luận của đời sau chứ không phải chữ trong những bản chép kể cuộc chiến này.¹