Đồ Thư

Sử cũ chép

Bản chép cho ông đủ binh lực, đủ thế trận và một cái chết là Hoài Nam Tử — sách do môn khách của Hoài Nam vương Lưu An soạn, dâng lên vua Hán khoảng năm 139 trước Công nguyên, tức khoảng bảy tám chục năm sau khi nhà Tần đã mất, và soạn ra để can vua đừng gây chiến ở phương Nam. Trong chính đoạn ấy, người giết ông lại không có tên: nguyên văn chỉ nói người Việt cùng nhau đặt người kiệt tuấn lên làm tướng, một cụm từ chỉ tài năng hơn người chứ không phải tên riêng. Viên tướng Tần được gọi đủ chức đủ tên; người chỉ huy trận đánh đêm thì để trống.¹

Hai người đời Hán cùng đang khuyên vua đừng đánh phương Nam, cùng kể chuyện nhà Tần bại ở đất Việt, nhưng kể khác nhau đúng ở những chỗ then chốt. Nghiêm An không nêu một con số quân nào, nói cuộc sa lầy kéo hơn mười năm chứ không phải ba, gọi rõ đó là quân lâu thuyền, và không nói ông bị giết — chỉ nói quân Tần thua to. Bài sớ do chính Lưu An ký tên dâng vua thì mở đầu bằng năm chữ thần nghe các bậc trưởng lão nói, rồi kể một cuộc chiến không có năm mươi vạn, không có năm đạo quân, không có ba năm không cởi giáp, và cũng không có cái chết của Đồ Thư.³⁴

Đời sau nhớ lại

Phần chú của bộ quốc sử đời Lê chép lại gần như nguyên vẹn câu chuyện trong sách Trung Hoa: người Việt đều trốn vào rừng rú, không ai chịu để cho người Tần dùng, ngầm đặt các người giỏi giang làm tướng, đánh người Tần, giết Hiệu uý là Đồ Thư. Nhưng chính bộ sử ấy, khi chép con số năm mươi vạn, lại không gán cho quân của ông: nó gán cho quân đồ đày do Nhâm Ngao và Triệu Đà đem sang đóng giữ vùng Ngũ Lĩnh sau khi ba quận đã lập. Cùng một con số, ba bản chép đặt vào ba chỗ khác nhau.²