Nghiêm An

Sử cũ chép

Nói Sử ký không chép Đồ Thư là nói sai. Bộ sử ấy có chép — chỉ không phải trong phần biên niên, và không phải bằng lời Tư Mã Thiên. Tên viên tướng Tần nằm trong bài tấu Nghiêm An dâng lên Hán Vũ Đế, được Tư Mã Thiên chép nguyên vào sách. Nghiêm An đang can vua thôi việc binh, nên cuộc chiến ở đất Việt trong bài của ông là một ví dụ để khuyên, không phải một mục biên niên. Cùng một bộ sử, cùng một cuộc chiến, nhưng hai giọng khác nhau: phần biên niên chép gọn một câu việc lập ba quận, phần chép lời người khác thì có tướng, có kênh, có một trận thua.¹

Hai người đời Hán cùng đang khuyên vua đừng đánh phương Nam, cùng kể chuyện nhà Tần bại ở đất Việt, nhưng kể khác nhau đúng ở những chỗ then chốt. Nghiêm An không nêu một con số quân nào, trong khi Hoài Nam Tử chép năm mươi vạn chia làm năm đạo. Nghiêm An nói cuộc sa lầy kéo hơn mười năm chứ không phải ba năm. Nghiêm An nói rõ đó là quân lâu thuyền, tức thuỷ quân đi theo đường sông. Và Nghiêm An không nói Đồ Thư bị giết — chỉ nói quân Tần thua to. Cái chết của Đồ Thư, hình ảnh mạnh nhất còn lại trong trí nhớ dân gian, không có trong bản của ông.¹²

Bài tấu của ông lại là một trong ba bản chép rất khác nhau cùng nói đúng một điều: quân Tần vào được, nhưng không ở yên được. Người ở đó bỏ làng vào rừng, không chịu bị bắt làm người của nhà Tần, và chờ. Ba bản ấy là Hoài Nam Tử, bài tấu của Nghiêm An chép trong Sử ký, và phần chú của bộ quốc sử đời Lê. Chỉ có Giả Nghị kể ngược lại: trong bài luận về lỗi nhà Tần của ông, vua các xứ Bách Việt cúi đầu buộc cổ, phó mặc mạng mình cho quan lại cấp dưới, không có trận thua nào của quân Tần. Bốn bản, ba bản đồng ý, một bản không.¹³⁴