Hồng Bàng và Văn Lang

Sử cũ chép

Ba cuốn sách cổ cùng kể về buổi lập quốc, nhưng kể ba chuyện khác nhau. Lĩnh Nam chích quái, tập truyện dân gian soạn khoảng thế kỷ mười bốn, giữ bản kể đầy đủ nhất về bọc trăm trứng. Đại Việt sử ký toàn thư, do Ngô Sĩ Liên soạn xong khoảng năm 1479, chép Âu Cơ là con gái Đế Lai chứ không phải ái thiếp — đổi một chữ, chuyện đoạt vợ người thành một cuộc hôn nhân bình thường. Việt sử lược, bộ sử khuyết danh cuối đời Trần, sớm hơn cả trăm năm, thì không nhắc một chữ nào tới họ Hồng Bàng: không Kinh Dương Vương, không Lạc Long Quân, không Âu Cơ, không bọc trăm trứng, chỉ có một người lạ ở bộ Gia Ninh dùng ảo thuật khuất phục các bộ lạc rồi tự xưng làm vua.²⁴⁶

Mười tám đời vua chia cho 2622 năm thành ra mỗi đời trị vì trung bình hơn 145 năm. Các sử thần soạn Cương Mục không lảng tránh chỗ ấy: họ chép lại con số, rồi ghi ngay bên dưới một lời cẩn án rằng tổng cộng 2622 năm, không biết lấy từ đâu ra, nay hãy giữ lại đó để mà tra cứu. Người đời sau có một cách chữa: hiểu mười tám đời không phải mười tám ông vua mà mười tám chi, mỗi chi gồm nhiều đời nối nhau. Chỉ có điều cách hiểu ấy không nằm trong chữ Hán của sử cũ — cả Toàn thư lẫn Cương Mục đều chỉ dùng một chữ nghĩa là đời, không có chữ nào mang nghĩa chi hay nhánh.⁵

Gạt hết những chỗ sử quan triều Nguyễn đã gạch đi thì phần còn lại khá vững. Vào những thế kỷ đầu Công nguyên, người Trung Hoa chép rằng ở vùng đất này từng có một lớp thủ lĩnh bản địa gọi là Lạc Vương, có Lạc Hầu và Lạc Tướng giúp việc, và các Lạc Tướng ấy đeo ấn đồng dây thao xanh — tức là có phẩm phục, có thứ bậc, có tổ chức. Còn lại một hệ thống canh tác gắn với nước triều lên xuống, đủ đặc trưng để người ngoài phải đặt tên riêng cho nó: ruộng Lạc sinh ra dân Lạc, dân Lạc sinh ra Lạc Vương. Cái không còn lại là con số 2622 năm, tấm bản đồ chạy tới hồ Động Đình, và cái bọc trăm trứng.⁸⁵

Đời sau nhớ lại

Một dòng vua bị chính quốc sử triều Nguyễn hạ xuống làm chú thích lại thành ngày lễ lớn nhất nước, và quá trình ấy nằm trong giấy tờ của một trăm năm gần đây, không phải trong sử cũ. Trước thế kỷ XX, đền Hùng do dân sở tại trông nom, giỗ Hùng Vương thứ mười tám vào ngày 11 tháng 3 âm lịch, đổi lại dân được miễn thuế ruộng, miễn sưu dịch và miễn đi lính. Năm 1917, Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc xin Bộ Lễ ấn định ngày mùng 10 tháng 3 làm lễ của nhà nước — đặt trước ngày giỗ của dân làng đúng một ngày. Sắc lệnh năm 1946, nghị định năm 2001 và đạo luật năm 2007 nối nhau mở rộng phạm vi ngày nghỉ.⁹¹⁰

Bước cuối cùng diễn ra ở Paris. Tại kỳ họp thứ bảy của Uỷ ban liên chính phủ Công ước 2003, họp tại trụ sở UNESCO từ ngày 3 tới 7 tháng 12 năm 2012, hồ sơ số 00735 được thông qua bằng quyết định 7.COM 11.36, ghi danh tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều được ghi danh cần đọc cho đúng: UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ cúng, tức một tập quán của cộng đồng đang sống, không phải công nhận rằng các vua Hùng có thật. Nhà nhân học Oscar Salemink, người dự hội đền Hùng cả thập niên 1990 lẫn tháng 4 năm 2011, ghi rằng các ban nghi lễ địa phương không những bị tước phần việc mà còn mất cả một số đồ tế cũ.¹¹¹²