Thánh Gióng và giặc Ân

Truyền thuyết này thì trẻ con nào cũng thuộc. Một người đàn bà sinh ra đứa con trai, ba tuổi vẫn không biết nói biết cười. Giặc tới, sứ giả đi rao tìm người tài, đứa bé bỗng cất tiếng đòi gặp. Nó lớn vụt lên, cưỡi ngựa sắt, cầm roi sắt đánh tan giặc Ân, rồi bay về trời.¹

Bản kể ấy hay tới mức ít ai đi tìm bản gốc. Mà bản gốc thì có mấy chỗ khác.

Truyền thuyết được chép trong Lĩnh Nam chích quái không bắt đầu bằng người mẹ, mà bắt đầu bằng nhà vua.

Theo sách này, vua Hùng cậy nước giàu nên bỏ lễ triều cận với phương Bắc. Ân Vương lấy cớ đi tuần thú để đem quân sang xâm lấn. Vua Hùng họp quần thần hỏi kế đánh hay giữ, thì có một phương sĩ hiến kế: chi bằng cầu Long Quân giúp ngầm.¹

Vua nghe theo, lập đàn, bày vàng bạc lụa là, ăn chay đốt hương khấn ba ngày. Trời nổi sấm mưa lớn, rồi hiện ra một ông già cao hơn chín thước, mặt vuông bụng lớn, mày râu bạc trắng, ngồi giữa ngã ba đường vừa cười nói vừa ca múa.¹

Ông già ấy báo trước việc giặc sẽ tới, và báo cách hoá giải. Đó là ba năm trước khi chuyện xảy ra.

Nên trong bản cổ, đứa bé làng Gióng không phải một phép lạ từ trên trời rơi xuống. Nó là lời hẹn đã được báo trước, và triều đình đã chờ đúng ba năm. Khi quần thần nghi ngờ rằng một người thì đánh giặc làm sao được, chính nhà vua gạt đi: lời Long Quân năm trước không phải nói suông, các ông chớ ngờ.¹

Truyền thuyết kể tiếp phần ai cũng biết: vua sai tìm sắt, luyện thành ngựa sắt, kiếm và nón sắt. Sách ghi rõ số lượng là năm mươi cân sắt.¹

Nhưng đứa bé lớn quá nhanh, ăn bao nhiêu cũng không đủ. Hàng xóm góp trâu rượu, bánh trái, ăn vẫn không no bụng. Rồi tới đoạn ít người biết: vải vóc gấm bông không đủ che kín người, đến nỗi phải lấy hoa lau nối lại mà che thân.¹

Hoa lau. Không phải áo giáp sắt.

Chi tiết ấy làm đổi hẳn hình ảnh. Bản kể quen thuộc dựng lên một vị thần tướng sáng loáng sắt thép từ đầu tới chân. Bản cổ thì cho ta một đứa trẻ lớn nhanh tới mức cả làng không may nổi áo cho nó, phải quấn tạm bằng thứ cỏ mọc đầy bờ sông.

Ngựa thì bằng sắt, mà áo thì bằng hoa lau. Chỗ nghèo nàn ấy mới là chỗ đáng tin.

Đánh xong, quân giặc tan ở núi Trâu thuộc Vũ Ninh, Ân Vương chết tại trận.¹

Truyền thuyết nào sống lâu cũng dày thêm theo thời gian, và Thánh Gióng cũng vậy.

Bản kể phổ thông ngày nay thường mở đầu bằng cảnh người mẹ ra đồng, giẫm phải một vết chân khổng lồ rồi thụ thai. Chi tiết ấy không có trong bản chép cổ. Ở đó, như đã kể, mở đầu là việc Long Quân hiện ra báo trước ba năm.¹

Đây không phải chuyện đúng sai. Truyện dân gian vốn sống bằng cách được kể lại, mỗi lần kể lại thêm bớt một chút. Vết chân khổng lồ là một mô-típ đẹp và cổ, gặp trong nhiều nền văn hoá — chuyện bà Khương Nguyên giẫm vết chân người khổng lồ mà sinh ra tổ nhà Chu là một ví dụ, và chính vua Tự Đức cũng nhắc tới tích ấy khi phê vào quốc sử.

Điều đáng nói chỉ là: khi ta bảo "truyền thuyết kể rằng", nên biết mình đang nhắc tới bản kể nào.

Gạt phần thần kỳ sang một bên, câu chuyện vẫn để lộ vài điều về thời đại đã sinh ra nó.

Nó nói về sắt. Năm mươi cân sắt luyện thành ngựa, kiếm và nón¹ — thứ tài sản đủ quý để nhà vua phải ra lệnh gom, và đủ mới để đáng đưa vào truyện. Ở tập trước ta đã thấy khảo cổ chia văn hoá Đông Sơn thành hai chặng, chặng muộn mới có đồ sắt. Một câu chuyện lấy sắt làm phép lạ là câu chuyện của thời sắt vừa tới.

Nó nói về một cộng đồng góp gạo nuôi lính. Cả làng góp cơm, góp trâu rượu, góp vải — và vẫn không đủ.

Và nó nói về một mối lo có thật: phương Bắc. Dù giặc Ân có xuống hay không, nỗi sợ bị đánh từ phía bắc là thứ đã thành cốt truyện từ rất sớm, và sẽ còn trở lại trong gần như mọi tập sau của bộ sử này.

Tập sau là một truyền thuyết đời Hùng khác, về hai vị thần cùng hỏi cưới một người: Sơn Tinh và Thuỷ Tinh.