Văn hoá Đông Sơn

Khảo cổ tìm thấy nền văn hoá này một cách hết sức tình cờ. Mùa hè năm 1924, sau một trận mưa lớn, một người nông dân đi câu cá bên bờ sông Mã ở Thanh Hoá nhìn thấy đồ đồng lộ ra khỏi đất.¹

Từ chỗ ấy mở ra gần một trăm năm khai quật, và cái tên Đông Sơn trở thành tên gọi cho cả một thời đại.

Những cuộc khai quật đầu tiên, từ 1924 tới 1932, do một viên chức thuế quan kiêm người sưu tầm cổ vật tiến hành. Sau đó một nhà nghiên cứu của Trường Viễn Đông Bác Cổ công bố các phát hiện, gọi đó là "thời đại đồng thau ở Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ". Tới năm 1934, một nhà khảo cổ người Áo đề nghị gọi hẳn là văn hoá Đông Sơn, và cái tên ấy ở lại tới nay.¹

Nhưng hỏi nền văn hoá ấy bắt đầu từ bao giờ thì ba học giả phương Tây đầu thế kỷ trước đưa ra ba câu trả lời khác nhau. Người thì nói khoảng thế kỷ VIII tới VII trước Công nguyên. Người khác lùi xuống thế kỷ IV tới III. Người thứ ba thì bàn về lúc nó kết thúc, quãng thời Hán.¹

Có một điểm chung trong cách nhìn thời ấy: tuy thừa nhận tính bản địa, các học giả phương Tây vẫn thường đi tìm nguồn gốc Đông Sơn ở bên ngoài — từ thảo nguyên phía bắc, từ nước Sở, hoặc từ vùng Điền bên Vân Nam.¹²

Sau năm 1954, việc khai quật chuyển sang tay người Việt, và trọng tâm đổi khác: thay vì tìm xem Đông Sơn đến từ đâu, người ta tìm xem trước Đông Sơn có gì.

Kết quả là phổ hệ đã kể ở tập trước: Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, rồi Đông Sơn.¹

Nhưng có một chi tiết ít được nhắc và đáng nhắc. Phổ hệ ấy không phải một dòng duy nhất. Ở lưu vực sông Mã có mạch riêng: Cồn Chân Tiên, Bái Man, Quỳ Chử, rồi Đông Sơn. Ở lưu vực sông Lam lại có mạch khác: Đền Đồi, Rú Cật, Rú Trăn, Làng Vạc.¹ Nghĩa là nhiều dòng địa phương khác nhau cùng đi tới Đông Sơn, chứ không phải một trung tâm lan ra.

Từ đó, khảo cổ học Việt Nam kết luận Đông Sơn hình thành tại chỗ. Bản thân tác giả bản tổng kết chín mươi năm nghiên cứu cũng viết rõ vế thứ hai: trong quá trình phát triển, Đông Sơn tiếp thu có chọn lọc yếu tố của các nền văn hoá lân cận, chủ yếu là văn hoá Điền và văn hoá Hán.¹ Bản địa, nhưng không đóng cửa.

Tới nay đã biết trên bốn trăm di tích Đông Sơn, và con số ấy còn chưa đầy đủ. Vùng phân bố gần trùng với miền Bắc Việt Nam ngày nay: bắc tới biên giới Việt – Trung, tây tới biên giới Việt – Lào, nam tới Quảng Bình.¹

Về thời gian, phần lớn nhà nghiên cứu trong và ngoài nước xếp Đông Sơn vào quãng từ thế kỷ VII trước Công nguyên tới thế kỷ I hoặc II sau Công nguyên — tức khoảng chín trăm năm.¹

Chín trăm năm ấy chia làm hai chặng rõ rệt. Chặng sớm chưa có đồ sắt và chưa thấy ảnh hưởng của văn hoá Hán. Chặng muộn đã có đồ sắt, và dấu ảnh hưởng Hán hiện ra trên cả đồ gốm lẫn đồ đồng.¹

Đây là chỗ Đông Sơn thực sự khác các lớp trước.

Từ thời Phùng Nguyên, người ta đã biết pha đồng với thiếc. Sang Đồng Đậu và Gò Mun, thợ đúc thêm asen và antimon để mũi tên sắc hơn. Đến Đông Sơn, họ thêm chì vào hợp kim — và chính chì là thứ cho phép đúc những vật lớn: trống, thạp, chuông.¹ Kim loại pha chì chảy loang tốt hơn trong khuôn, nên mới đổ đầy được những khuôn phức tạp.

Người Đông Sơn dùng ít nhất mười một loại hợp kim khác nhau, chọn loại nào tuỳ theo món đồ định làm.¹ Đó là dấu hiệu của tay nghề đã tích luỹ qua nhiều đời, không phải mò mẫm.

Khuôn đúc bằng đá sa thạch và đất nung tìm được ở Làng Cả, Làng Vạc, Lãng Ngâm — khuôn đúc dao găm, giáo, đồ trang sức.¹

Riêng khuôn đúc trống thì hiếm hơn hẳn. Bản tổng kết chín mươi năm nghiên cứu, công bố năm hai nghìn không trăm mười bốn, cho biết tới lúc ấy mới có một mảnh duy nhất, tìm ở Luy Lâu thuộc Bắc Ninh, và thuộc giai đoạn muộn hơn.¹ Một mảnh khuôn nghe thì ít, nhưng nó trả lời dứt điểm một câu hỏi từng gây tranh cãi: trống đồng là do người ở đây đúc ra, không phải mua từ nơi khác về.

Con số ấy nay đã cũ. Cuối năm hai nghìn không trăm hai mươi tư, báo chí trong nước đưa tin đợt khai quật cũng tại Luy Lâu thu được hơn hai nghìn ba trăm mảnh khuôn đúc trống, trong đó có khuôn ngoài của mặt trống với hoa văn đầy đủ.³ Cần nói rõ mức chắc chắn: đây là bản tin báo chí, chưa phải báo cáo khảo cổ đã bình duyệt, và bản tin không cho niên đại của các mảnh khuôn ấy. Nên điều nói được lúc này chỉ là: chỗ từng có một mảnh thì nay có rất nhiều, còn chúng thuộc thời nào thì phải đợi người đào công bố.

Dấu vết cây lúa xuất hiện sớm hơn Đông Sơn: hạt gạo cháy đã tìm được ở Đồng Đậu, tức từ giai đoạn trước. Sang Đông Sơn thì dày đặc hơn hẳn — khuôn đúc đất nung ở Làng Cả có lẫn vỏ trấu trong đất, cục đất ở Đông Tiến còn in dấu vỏ trấu, và trong một chiếc thạp đồng ở Làng Vạc người ta tìm thấy cả vỏ trấu lẫn hạt thóc còn nguyên.¹

Về chăn nuôi: trâu và bò để kéo, chó, và voi — voi dùng cả trong chiến trận lẫn chuyên chở, có hình khắc trên cán dao găm tìm ở Làng Vạc. Lợn, gà, dê thì nhiều khả năng đã nuôi nhưng ở quy mô nhỏ.¹

Có một loại chứng cứ nữa hay được dẫn kèm: thư tịch Trung Hoa cổ chép về ruộng Lạc theo nước triều lên xuống, và về ruộng lúa hai mùa ở Giao Chỉ, Cửu Chân.¹ Nhưng cần tách bạch: đó là sách chép, không phải thứ đào lên từ đất. Hai loại chứng cứ ấy củng cố nhau thì tốt, nhưng không được trộn làm một.

Khảo cổ cho thấy vài điều khá rõ. Đồ tuỳ táng trong các ngôi mộ chênh lệch nhau — có mộ nhiều, có mộ ít, tức đã có kẻ giàu người nghèo. Vũ khí bằng đồng tăng lên, chiếm khoảng một nửa số hiện vật đồng trong mộ táng.⁴ Thành Cổ Loa được đắp. Ở Cầu Vực gần Cổ Loa, người ta tìm được kho mũi tên đồng hàng vạn chiếc.¹

Hàng vạn mũi tên cùng kiểu không phải thứ một xóm làng tự làm cho mình. Nó đòi hỏi nơi sản xuất tập trung, người tổ chức, và một quyền lực đủ lớn để huy động.

Từ những dấu hiệu ấy, tác giả bản tổng kết kết luận: nhà nước Văn Lang, rồi Âu Lạc, đã ra đời trên cơ sở văn hoá Đông Sơn.¹

Đây là chỗ cần đọc chậm. Kết luận ấy gồm hai phần chồng lên nhau, và chúng không cùng một loại.

Phần thứ nhất — xã hội Đông Sơn đã phân tầng, đã có trung tâm quyền lực, đã tổ chức được sản xuất quy mô lớn — là điều khảo cổ chỉ ra trực tiếp: mộ táng, thành luỹ, kho vũ khí.

Phần thứ hai — cái nhà nước ấy tên là Văn Lang, do vua Hùng đứng đầu — không đến từ đất, mà đến từ thư tịch và truyền thuyết chép sau đó hàng trăm tới hàng nghìn năm. Không hiện vật Đông Sơn nào mang chữ viết ghi tên nước hay tên vua.

Hai phần ấy đều có thể đúng. Nhưng chúng có độ chắc chắn khác nhau, và người kể sử nên nói rõ chỗ khác nhau đó thay vì gộp lại thành một câu gọn ghẽ.

Nền văn hoá này không sống một mình.

Về phía nam, ảnh hưởng Đông Sơn sang văn hoá Sa Huỳnh rõ hơn chiều ngược lại — trống đồng Đông Sơn tìm được trong không gian Sa Huỳnh.¹

Về phía bắc, giao lưu đồ đồng giữa Vân Nam và Bắc Việt Nam có từ sớm, và mạnh nhất vào thời văn hoá Điền.¹ Đây chính là chỗ từng có giả thuyết cho rằng Đông Sơn bắt nguồn từ Điền — giả thuyết ấy về sau bị các niên đại các-bon phóng xạ bác bỏ, và cách hiểu được nhiều người chấp nhận hơn là hai bên phát triển song song rồi trao đổi qua lại.²

Về phía tây và nam xa hơn, trống đồng Đông Sơn đã tìm thấy tại Lào, Campuchia, đông bắc Thái Lan, bán đảo Mã Lai và Indonesia.¹ Một nền văn hoá đúc được thứ đồ mà người ở cách hàng nghìn cây số cũng muốn có.

Mà nói tới trống đồng thì phải nói cho ra nhẽ. Tập sau dành trọn cho một món đồ duy nhất: trống đồng Đông Sơn.