Ngô Thì Sĩ

Sử cũ chép

Trong Đại Việt sử ký tiền biên, ông viết rằng cả đoạn phả hệ nối người Việt lên tới Thần Nông là hoang đường càn rỡ, đáng bỏ đi. Rồi ông truy ra đường đi của cái sai: lỗi ấy là tại kẻ hiếu sự đọc truyện Liễu Nghị, thấy trong truyện nói con gái vua Động Đình gả cho con thứ của Kinh Xuyên, bèn tưởng càn Kinh Xuyên chính là Kinh Dương. Đã có vợ chồng thì phải có cha con, vua tôi, nhân đó mà thêu dệt thành văn cho đủ số đời vua, rồi nhà chép sử theo đó mà dùng, lại tưởng là sự thật.¹

Chỗ sắc của lối phê ấy không nằm ở hai chữ hoang đường, mà ở chỗ ông dựng lại được cả chuỗi: một truyện truyền kỳ đời Đường, một người đọc ẩu, một quãng thêu dệt cho đủ số đời vua, rồi tới tay sử quan thì thành sự thật. Ông cũng để lại một câu hỏi mà tới nay chưa ai trả lời gọn được — Xích Quỷ là tên gì, mà lại đem làm tên nước?¹

Ông là mắt đầu tiên trong một chuỗi ba lần hoài nghi kéo dài ba trăm năm. Ông vạch ra cơ chế ở thế kỷ XVIII; tới giữa thế kỷ XIX, Quốc sử quán triều Nguyễn soạn Cương mục thì hạ hẳn hai kỷ Kinh Dương và Lạc Long xuống làm chú, lấy lý do việc thuộc mờ mịt, thực không có bằng chứng xác thực; năm 1920, Trần Trọng Kim mở chương Hồng Bàng bằng ba chữ cứ theo tục truyền rồi tự đặt một dấu hỏi ngay sau con số 2879 trước Công nguyên. Cả ba lần đều xảy ra trước mọi tranh luận của giới nghiên cứu ngày nay.¹²³