Nhà Triệu: chính thống hay ngoại xâm

Tập trước để lại một câu hỏi: một người phương Bắc lập một nước ở phương Nam thì với sử Việt, ông là vua khai quốc hay là kẻ xâm lược?

Có một cách trả lời dễ dãi: người xưa không biết Triệu Đà là người phương Bắc, nên mới tôn ông. Cách ấy sai ngay từ dòng đầu. Mở kỷ nhà Triệu trong Đại Việt sử ký toàn thư, dòng giới thiệu nhà vua chép: họ Triệu, tên huý là Đà, người Chân Định nước Hán.¹

Bộ sử biết rõ, và vẫn xếp ông vào dòng vua nước Việt. Cho nên cuộc tranh luận về sau không phải chuyện ai phát hiện ra gốc gác của ông. Nó là chuyện lấy cái gì làm thước đo. Tập này đi qua từng người đã cầm thước, theo thứ tự thời gian.

Người cầm thước sớm nhất còn để lại dấu vết là Lê Văn Hưu, sử quan đời Trần, thế kỷ XIII. Bộ sử của ông đã mất, nhưng lời tựa phần Ngoại kỷ của Toàn thư cho biết nó được soạn từ Triệu Vũ Đế trở xuống.² Nó không mở bằng Hùng Vương, cũng không mở bằng An Dương Vương. Nó mở bằng Triệu Đà.

Thứ còn lại của Lê Văn Hưu là những lời bàn mà Toàn thư chép lại. Lời bàn về Triệu Đà mở bằng bốn tấm gương về người ngoài làm nên việc lớn:

Liêu Đông không có Cơ Tử thì không thành được tục mặc áo đội mũ; Ngô Cối không có Thái Bá thì không vươn lên được sức mạnh của bậc vương bá. Vua Thuấn là người Đông Di mà là vua giỏi trong Ngũ Đế; Văn Vương là người Tây Di mà là vua hiền trong Tam Đại.³

Rồi ông rút ra thước đo:

Thế mới biết người khéo trị nước không kể đất rộng hay hẹp, người Hoa hay người Di, chỉ nhìn vào đức mà thôi.³

Đặt thước ấy lên Triệu Đà, ông viết rằng Triệu Vũ Đế mở mang nước Việt ta mà tự làm đế, chống ngang với nhà Hán, viết thư tự xưng là lão phu, mở đầu cơ nghiệp đế vương cho nước Việt ta, công ấy có thể gọi là lớn.³

Để ý cách lập luận. Nếu Triệu Đà là người Việt thì chẳng cần mượn tới vua Thuấn người Đông Di hay Văn Vương người Tây Di. Lê Văn Hưu thừa nhận gốc gác ấy, rồi đổi thước đo: Hoa hay Di không tính, chỉ đức mới tính.

Lời bàn không dừng ở chữ "công ấy lớn". Vế tiếp theo cho biết ông khen Triệu Đà để làm gì:

Người làm đế nước Việt đời sau nếu biết noi theo Triệu Vũ, giữ vững bờ cõi, đặt ra việc quân việc nước, giao thiệp với láng giềng có đạo, giữ ngôi bằng lòng nhân, thì giữ được đất đai lâu dài — và câu văn chuyển ngay sang người phương Bắc.³

Với Lê Văn Hưu, Triệu Đà không chỉ là một cái tên trong danh sách vua. Ông là khuôn mẫu: một người làm đế ở phương Nam, đứng ngang hàng với phương Bắc. Lời bàn viết ra để vua Việt đời sau đọc và bắt chước.

Toàn thư nhận lại cách xếp ấy. Cần nói trước để khỏi nhầm: trong bản Toàn thư còn lại, nhà Triệu không nằm ở Bản kỷ. Nó nằm ở Ngoại kỷ, quyển hai, ngay sau An Dương Vương; Bản kỷ bắt đầu từ nhà Đinh.¹ Dấu hiệu tôn nhà Triệu phải tìm ở chỗ khác, và nó không khó tìm.

Nhà Triệu có một kỷ riêng dài ba mươi lăm tờ, dài hơn kỷ Hồng Bàng và kỷ nhà Thục cộng lại. Triệu Đà được gọi là Vũ Đế. Năm được đánh số theo năm trị vì của vua Triệu, còn năm thứ ba đời Tần Nhị Thế chỉ là dòng chú đối chiếu. Chỉ khi nhà Triệu mất, bộ sử mới chuyển sang kỷ thuộc Tây Hán.¹ Trước đó, Việt sử lược cũng đã dành cho nhà Triệu một kỷ riêng và gọi Triệu Đà là Vũ Đế.⁴

Lời tuyên bố rõ nhất nằm ở phàm lệ, phần thể lệ đặt đầu bộ sách. Ở điều khoản về Ngô Vương, phàm lệ viết:

Chép bắt đầu từ Ngô Vương là vì vương là người nước Việt ta, đương lúc Nam Bắc phân tranh mà dẹp được loạn, dựng lại nước, để nối thống của Hùng Vương và Triệu Vũ.⁵

Hùng Vương, Triệu Vũ: hai cái tên đứng liền nhau trong một dòng chính thống. Và khi mở sang Bản kỷ, dòng giới thiệu Đinh Tiên Hoàng khen ông quét sạch các hùng trưởng, nối thống của Triệu Vũ.⁶ Hãy nhớ câu này. Ta sẽ gặp lại nó, với một cái tên khác.

Ngô Sĩ Liên bàn theo đúng hướng Lê Văn Hưu. Ông mở lời bàn bằng một câu kinh điển: có đức lớn thì ắt được ngôi, ắt được danh, ắt được thọ, rồi bảo Vũ Đế được như thế cũng chỉ vì có đức. Cuối kỷ, ông còn gọi Ngũ Lĩnh là chỗ hiểm yếu, là cửa ngõ của nước Việt ta, và viết rằng các triều Đinh, Lê, Lý, Trần về sau không lấy lại được đất cũ của Triệu Vũ Đế.⁷

Chỗ gợn đến từ Lê Tung, trong bài tổng luận năm 1514 in ở đầu Toàn thư. Ông khen Triệu Vũ Đế cùng Hán Cao Tổ mỗi người làm đế một phương, có lòng nhân thương dân, có mưu trí giữ nước. Nhưng tới đoạn tổng kết, cũng chính ông viết rằng Triệu Vũ Đế sai Trọng Thuỷ mượn việc cưới con gái An Dương Vương, lấy trộm móng rùa rồi đánh lấy nước — thế thì kế của Triệu Vũ Đế là hiểm.⁸

Vừa gọi là vua ta, vừa gọi cách ông lấy nước ta là mưu hiểm. Mầm của cuộc tranh luận nằm sẵn ngay trong phe tôn nhà Triệu.

Các sử quan triều Nguyễn, khi soạn Khâm định Việt sử thông giám cương mục ở nửa sau thế kỷ XIX, không cần viết luận. Họ sửa thể lệ chép sử.

Một điều khoản phàm lệ kể tên An Dương Vương, Triệu Vũ Vương, các vua nối đời nhà Triệu, cùng hai vua họ Lý trước và sau, Triệu Việt Vương, Nam Tấn Vương Xương Văn, rồi phán: đều không phải chính thống. Sử cũ chép họ bằng chữ lớn; nay theo lệ liệt quốc, chép thành chú chữ nhỏ. Xưng đế xưng vương thì cứ theo sử cũ, chỉ riêng khi chết thì chép là hoăng, để phân biệt với chính thống.¹⁰

Ba nhát bút trong một điều khoản. Chữ Đế hạ thành Vương. Chữ lớn hạ thành chữ nhỏ. Cái chết lẽ ra chép là băng như của hoàng đế, nay chép là hoăng, chữ dành cho chư hầu. Không cần một câu chê nào.

Danh sách ấy cho thấy thước đo của Cương mục không chỉ là gốc gác: An Dương Vương cũng nằm trong đó. Còn lý do phàm lệ nêu cho người được đặt lên đầu dòng chính là việc thống nhất thiên hạ.¹⁰ Mục lục xếp nhà Triệu vào Tiền biên, quyển một chạy từ Hùng Vương tới hết năm đầu Triệu Ai Vương.¹¹

Toàn thư, ở đầu Bản kỷ, giới thiệu Đinh Tiên Hoàng là người nối thống của Triệu Vũ;⁶ ở phàm lệ, dòng chính đi từ Hùng Vương và Triệu Vũ.⁵

Cương mục, ở đúng chỗ tương ứng — điều khoản phàm lệ đặt Đinh Tiên Hoàng lên đầu Chính biên — viết: Đinh Tiên Hoàng dẹp các sứ quân, thống nhất thiên hạ, thực có thể nối lên được thống của Hùng Vương.¹⁰

Hùng Vương vẫn còn. Triệu Vũ biến mất.

Lý do đã nằm ở điều khoản kia: đều không phải chính thống. Ở điều khoản này, hai chữ Triệu Vũ đơn giản là không có mặt. Phán quyết của triều Nguyễn gói gọn trong một cái tên bị lấy ra khỏi câu.