Lê Văn Hưu

Sử cũ chép

Lời bàn của ông về Triệu Đà mở bằng bốn tấm gương về người ngoài làm nên việc lớn: Liêu Đông không có Cơ Tử thì không thành được tục mặc áo đội mũ, Ngô Cối không có Thái Bá thì không vươn lên được sức mạnh của bậc vương bá; vua Thuấn là người Đông Di, Văn Vương là người Tây Di. Rồi ông rút ra thước đo: người khéo trị nước không kể đất rộng hay hẹp, người Hoa hay người Di, chỉ nhìn vào đức mà thôi. Nếu Triệu Đà là người Việt thì chẳng cần mượn tới những tấm gương ấy. Lê Văn Hưu thừa nhận gốc gác, rồi đổi thước đo.²

Đặt thước ấy lên Triệu Đà, ông viết rằng Triệu Vũ Đế mở mang nước Việt ta mà tự làm đế, chống ngang với nhà Hán, mở đầu cơ nghiệp đế vương cho nước Việt ta, công ấy có thể gọi là lớn. Vế tiếp theo cho biết ông khen để làm gì: người làm đế nước Việt đời sau nếu biết noi theo Triệu Vũ, giữ vững bờ cõi, đặt ra việc quân việc nước, giao thiệp với láng giềng có đạo, giữ ngôi bằng lòng nhân, thì giữ được đất đai lâu dài. Với ông, Triệu Đà là một khuôn mẫu, và lời bàn viết ra để vua Việt đời sau đọc mà bắt chước.²

Với Lữ Gia, ông khen trước: Lữ Gia can Ai Vương và Cù thái hậu đừng xin làm chư hầu nhà Hán, đừng bỏ cửa quan nơi biên giới — như thế có thể gọi là biết trọng nước Việt vậy. Rồi ông lật lại ngay: Lữ Gia lại giết vua mình để hả oán riêng, lại không giữ được nước, để nước Việt bị chia cắt mà vào làm tôi người Hán, thì tội của Lữ Gia, giết đi cũng chưa hết. Khen một câu, kết tội một câu, và câu kết tội là câu sau cùng. Ông dồn cả tội về một người.³

Về Hai Bà Trưng, ông khen thẳng: hai người đàn bà hô một tiếng mà sáu mươi lăm thành hưởng ứng, dựng nước xưng vương dễ như trở bàn tay. Rồi ông quay sang trách đàn ông suốt hơn nghìn năm, từ sau nhà Triệu tới trước họ Ngô, chỉ biết cúi đầu làm tôi tớ người phương Bắc.⁴

Đời sau nhớ lại

Sang thế kỷ XX, chính cái thước ấy bị đem ra làm đích. Tháng tám năm 1936, bài báo của Phan Khôi trên Sông Hương đòi bỏ Triệu Đà và dòng dõi ra ngoài Việt sử mang phụ đề phá một cái lầm từ Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên cho đến Trần Trọng Kim. Lê Văn Hưu đo bằng đức; Phan Khôi đo bằng dân tộc, và coi nước ta khi ấy là đã mất vào tay Triệu Đà.⁵