Triệu Đà

Sử cũ chép

Sử liệu Trung Hoa cho ông một vai và một cái mốc khác hẳn truyền thuyết. Sử ký chép rằng sau khi Lữ Hậu mất — tức sau năm 180 trước Công nguyên — Triệu Đà mới dùng uy binh và của cải mà bắt Mân Việt, Tây Âu và Lạc thần phục. Đọc theo mạch ấy thì việc Âu Lạc mất về tay họ Triệu xảy ra muộn hơn mốc 208 trước Công nguyên của Toàn thư gần ba chục năm. Việt sử lược cũng không theo mốc của Toàn thư: sách ấy đặt việc mất nước sau khi Triệu Đà đã xưng vương.³⁴²

Trong truyện nỏ thần, ông là bên đánh không nổi. Bản cổ nhất gọi ông bằng chức cũ — vua Nam Việt là Uý Đà — và chép ông biết không đánh nổi nên lui quân về đóng ở huyện Vũ Ninh; rồi nước Việt sai thái tử tên là Thuỷ sang xin hàng phục, xưng thần thờ vua. Việt sử lược gọi ông là Vũ Hoàng và đổi tư cách người con: sai con là Thuỷ sang làm con tin, xin kết giao. Đến khi chiếc nỏ gãy thì Nam Việt tiến binh, và nước thuộc về nhà Triệu.¹²

Khảo cổ tìm thấy

Khảo cổ ở Cổ Loa để ngỏ một khả năng liên quan tới nước của ông. Nhóm khảo cổ năm 2010 viết rằng chứng cứ vật chất ủng hộ khả năng có một chính thể Âu Lạc nhưng không chứng minh điều đó một cách dứt khoát, rồi nêu thêm một khả năng khác: chính nước Nam Việt, sau khi đánh chiếm vào khoảng đầu thế kỷ II trước Công nguyên, có thể mới là bên cho đắp thêm những vòng luỹ ấy. Tức là một phần khối đất ở Cổ Loa có thể là công trình của bên thắng trận chứ không phải của bên thua.⁵