Nỏ thần, Mỵ Châu – Trọng Thuỷ

Bản xưa nhất còn lại nằm trong Giao Châu ngoại vực ký, sách đã mất, được Thuỷ kinh chú đầu thế kỷ sáu dẫn lại.

Ở đó, chiếc nỏ do một thần nhân tên Cao Thông làm ra, và sức của nó được ghi bằng con số: một phát giết ba trăm người. Vua Nam Việt là Uý Đà biết không đánh nổi, lui quân về đóng ở huyện Vũ Ninh.²

Rồi nước Việt sai thái tử tên là Thuỷ sang xin hàng phục, xưng thần thờ vua. An Dương Vương không biết Thông là thần nhân, đối đãi vô đạo, Thông bèn bỏ đi, để lại một câu: giữ được nỏ này thì làm vua thiên hạ, không giữ được nỏ này thì mất thiên hạ.²

Đoạn tiếp theo là chỗ khác hẳn bản kể ngày nay. Nguyên văn chép: An Dương Vương có con gái tên Mỵ Châu, thấy Thuỷ khôi ngô, Châu bèn tư thông với Thuỷ. Thuỷ hỏi Châu, bảo lấy nỏ của cha ra xem; thấy nỏ rồi, Thuỷ lén lấy cưa cưa đứt nỏ, xong trốn về báo vua Nam Việt.²

Nam Việt tiến binh. Vua giương nỏ, nỏ gãy, thua. An Dương Vương xuống thuyền, đi thẳng ra biển.²

Hết. Không có rùa vàng, không có móng rùa, không có áo lông ngỗng, không có cảnh chém con gái, không có ngọc trai. Người con gái trong bản này không bị lừa — nàng là người chủ động. Cả hai bản đều nói việc phá nỏ làm lén; chỗ khác nhau là phá huỷ chứ không phải đánh tráo.

Việt sử lược, bộ sử Việt sớm nhất còn lại, chép đoạn này gọn hơn nữa — và vẫn không có rùa vàng.

Ở đó người làm nỏ cũng là một thần nhân, tên Cao Lỗ, và chiếc nỏ được tả bằng một chi tiết rất kỹ thuật: nỏ liễu, một chiếc bắn được mười phát, và ông dạy cho một vạn quân dùng nó.³

Triệu Đà — sách gọi là Vũ Hoàng — sai con là Thuỷ sang làm con tin, xin kết giao. Rồi vua đối đãi Cao Lỗ sơ sài, Cao Lỗ bỏ đi. Mỵ Châu tư thông với Thuỷ; Thuỷ dụ nàng cho xem nỏ thần rồi phá hỏng máy.³

Khi quân đến, sách chép một câu lạnh lùng: vua vẫn như trước. Nỏ gãy, quân tan. Vua ngậm sừng tê nhảy xuống nước, nước mở lối, rồi nước thuộc về nhà Triệu.³

Hai bản sớm nhất, cách nhau tám trăm năm, khác nhau nhiều chi tiết — nhưng cùng thiếu đúng những thứ mà ngày nay ta cho là cốt lõi. Và cả hai đều có chung một điều mà bản kể ngày nay bỏ mất: người thợ làm nỏ bỏ đi vì bị vua bạc đãi. Trong cả hai bản ấy, nước mất không phải vì một cô gái, mà vì một ông vua đối xử tệ với người có tài.

Tất cả những chi tiết ta thuộc đều xuất hiện cùng lúc, trong Đại Việt sử ký toàn thư.

Ở đó, thành đắp xong lại lở, vua chay tịnh rồi cầu đảo trời đất thần kỳ núi sông, sau đó rùa vàng từ phía đông bơi tới, tự xưng là sứ giả của sông, biết nói tiếng người. Rùa chỉ ra nguyên do: tinh khí núi sông và con ma của một người con hát chết chôn ở núi Thất Diệu, có ông chủ quán tên Ngộ Không với một con gái và một con gà trắng. Giết con gà trắng, trừ yêu khí, thì thành đắp chưa đầy nửa tháng là xong.¹

Lúc từ biệt, rùa trút móng của mình trao cho vua, dặn lấy làm lẫy nỏ. Vua sai Cao Lỗ — sách chua thêm: có sách chép là Cao Thông — chế nỏ, gọi là nỏ thần ánh thiêng, vuốt vàng.¹

Bản này cũng đổi cách phá nỏ: Trọng Thuỷ ngầm làm hỏng lẫy rồi thay cái khác, chứ không cưa. Và nó thêm đoạn chia tay — Mỵ Châu nói nàng có chiếc chăn gấm lông ngỗng, đi tới đâu sẽ nhổ lông rắc ở ngã ba đường để chồng biết lối.¹

Rồi đến cảnh cuối, cảnh mà mọi bản kể ngày nay đều giữ: rùa vàng nhoai lên quát "đứa ngồi sau ngựa kia chính là giặc đó"; vua chém con gái; nàng khấn xin hoá thành ngọc trai để rửa mối nhục; máu chảy xuống nước, loài trai hớp vào hoá ngọc. Vua cầm sừng tê bảy tấc rẽ nước đi vào biển. Trọng Thuỷ ôm xác vợ về chôn ở Loa Thành, rồi nhảy xuống giếng chết. Người đời sau được ngọc trai biển Đông đem rửa bằng nước giếng ấy thì càng sáng.¹

Đây là phần gần như không bản kể phổ thông nào nhắc tới, mà nó lại là phần sắc nhất.

Ngay sau khi chép trọn câu chuyện, Ngô Sĩ Liên viết lời bàn. Và ông không bác cả cụm chi tiết ấy. Câu mở đầu lời bàn hỏi thẳng "thuyết rùa vàng có đáng tin chăng", rồi ông tự trả lời rằng chuyện thần giáng, chuyện đá biết nói, hoặc giả cũng có.¹

Cái ông ngờ chỉ là một chi tiết: tới đoạn lông ngỗng, ông viết chuyện Mỵ Châu rắc lông ngỗng làm dấu đường thì chưa chắc đã có.¹

Lý do ông đưa ra là một nhận xét về văn bản, không phải về phép lạ: nếu có thì chỉ nên chép một lần là đủ; vậy mà con gái Triệu Việt Vương sau này lại được chép mô phỏng y như thế. Rồi ông đoán: có lẽ người chép sử thấy cớ mất nước của nhà Thục và nhà Triệu đều do con rể, cho nên nhân một việc mà nói thành hai.¹

Chuyện Triệu Việt Vương mà ông nhắc chính là chuyện đã kể ở tập cuối thời Hồng Bàng: Triệu Quang Phục ở đầm Dạ Trạch, mất nước cũng vì một người con rể, cũng vì một vật thiêng bị tráo.

Và ông kết bằng một câu đáng để đọc chậm: sử chép An Dương Vương bại vì nỏ thần bị thay lẫy, Triệu Việt Vương bại vì mũ đâu mâu mất móng, ấy chỉ là mượn lời để thần thánh hoá đồ vật mà thôi. Còn giữ nước chống giặc thì tự có đạo của nó: được đạo thì nhiều người giúp mà hưng, mất đạo thì ít người giúp mà mất, chứ không phải vì những chuyện ấy.¹

Người chép chính sử của Đại Việt, ở ngay trang ông vừa chép xong chuyện rùa vàng, nói rằng cái nỏ không phải là lý do mất nước.

Ngô Sĩ Liên ngờ, nhưng ông vẫn chép. Bốn trăm năm sau, bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục của triều Nguyễn làm một việc dứt khoát hơn: đưa con rùa vàng ra khỏi chính văn.

Trong bộ ấy, chính văn giữ lại Trọng Thuỷ tráo lẫy nỏ và lời hẹn áo lông ngỗng. Còn chuyện rùa vàng nổi lên xưng là sứ Thanh Giang, chuyện trừ yêu khí, chuyện trút móng trao vua để làm nỏ ánh thiêng vuốt vàng thì bị đẩy xuống phần chú, dẫn lại từ sử cũ, và khoá lại bằng bảy chữ: sự thuộc hoang đường, nay lược bỏ.⁴

Cùng trong phần chú ấy, các sử thần triều Nguyễn chép thêm một bản khác nữa của chiếc nỏ, dẫn từ sách Trung Hoa: thần nhân Cao Thông làm cho An Dương Vương một chiếc nỏ, bắn một phát giết một vạn quân, bắn ba phát giết ba vạn.⁴

Vậy là có bốn con số cho cùng một cái nỏ, ở bốn bản chép: ba trăm người một phát; mười phát một lần; một vạn người một phát; và ở bản quen thuộc nhất thì không có con số nào, chỉ có cái móng rùa.

Càng về sau, cái nỏ càng bớt là một món vũ khí có thông số, và càng thành một vật thiêng.