Thành Cổ Loa

Số đo dưới đây lấy từ một báo cáo bình duyệt công bố năm hai nghìn không trăm mười, của một nhóm khảo cổ Việt – Mỹ làm việc tại chỗ.¹

Vòng trong gần như hình chữ nhật, chu vi một nghìn sáu trăm năm mươi mét, tường cao chừng năm mét, mặt trên rộng sáu tới mười hai mét, chân rộng hai mươi tới ba mươi mét, và có nhiều chỗ nhô ra làm ụ bắn.

Vòng giữa và vòng ngoài đều uốn không đều, chu vi lần lượt sáu cây số rưỡi và tám cây số. Vòng ngoài nhiều đoạn nay vẫn cao ba tới bốn mét và dày mười hai tới hai mươi mét; vòng giữa có chỗ rộng chừng hai mươi mét và cao tới mười mét.¹

Ngoài ba vòng đất còn có rãnh chạy phía ngoài luỹ, gò và tháp đắp thêm. Nhóm khảo cổ nói rõ mức chắc chắn của mình ở chỗ này: những rãnh ấy thời xưa có thể từng là hào nối vào một hồ chứa giữa thành — và hồ ấy lấy nước từ sông Hoàng, mà sông Hoàng thì nối với sông Hồng.¹

Nói cách khác: đây không phải một bức tường. Đây là một hệ thống gồm đất, nước và đường thuỷ, và nó ăn thông ra tới con sông lớn nhất miền Bắc.

Câu hỏi mà ai cũng muốn hỏi là: thành này có phải của An Dương Vương không?

Câu trả lời trung thực là khảo cổ không trả lời được bằng tên người. Đất không ghi tên chủ. Nhưng nó trả lời được câu hỏi khác, cụ thể hơn và cũng quan trọng không kém: đắp từ bao giờ, và đắp mấy lần.

Trên một mặt cắt của luỹ, nhóm khảo cổ nhận ra năm giai đoạn đắp, thuộc ba thời kỳ khác nhau. Giai đoạn sớm nhất thuộc thế kỷ thứ tư trước Công nguyên hoặc muộn hơn; các giai đoạn tiếp theo thuộc thời kỳ thứ hai, thế kỷ thứ ba trước Công nguyên hoặc muộn hơn; và giai đoạn cuối cùng là một lần tu bổ vào thế kỷ mười lăm hoặc mười sáu sau Công nguyên.¹

Tóm tắt của chính bài báo, in ở phần đầu, còn gọn hơn: luỹ chính của vòng giữa được đắp vào những thế kỷ cuối trước Công nguyên, trước khi nhà Hán tới. Và luỹ ấy không phải lớp phòng thủ đầu tiên ở đây.¹

Hai mệnh đề ấy đáng đọc kỹ. Thứ nhất, niên đại ấy chồng lên khoảng thời gian mà sử cũ đặt cho An Dương Vương — không chứng minh được là ông, nhưng cũng không loại trừ. Chính nhóm tác giả viết thẳng mức của mình: chứng cứ vật chất ủng hộ khả năng có một chính thể Âu Lạc, nhưng không chứng minh điều đó một cách dứt khoát. Họ còn nêu một khả năng khác: chính nước Nam Việt, sau khi đánh chiếm vào khoảng đầu thế kỷ thứ hai trước Công nguyên, có thể mới là bên cho đắp thêm.¹ Thứ hai, trước luỹ ấy đã có lớp phòng thủ khác: toà thành không mọc lên một lần từ tay một ông vua, mà là chỗ người ta đắp đi đắp lại qua nhiều đời.

Năm hai nghìn linh bốn và hai nghìn linh năm, Viện Khảo cổ học đào trong khu vòng thành trong. Lớp sớm nhất cho ra lò nung, gạch, ngói có tạo hình, và khuôn đá để đúc mũi tên đồng.¹

Một mẫu than lấy từ hố rác cạnh một lò nung dùng để làm mũi tên cho niên đại phóng xạ hai nghìn một trăm chín mươi năm cách nay, sai số ba mươi lăm năm.¹

Ngoài thành, cách góc đông nam vòng trong năm trăm mét, người ta đào được trống đồng Cổ Loa: nặng bảy mươi hai ki lô gam, lớn nhất trong số trống đã đào được ở vùng này, và bên trong chứa khoảng hai trăm hiện vật đồng — trong đó có chín mươi sáu lưỡi cày, sáu cái cuốc, một cái đục, cùng rìu, mũi giáo, dao găm và mũi tên.¹

Và ở Cầu Vực, ngay ngoài cửa nam, là một kho khoảng mười nghìn mũi tên đồng có chuôi.¹

Đặt bốn thứ ấy cạnh nhau — khuôn đúc mũi tên trong thành, kho mũi tên ngoài cửa nam, trống đồng nặng bảy mươi hai ki lô đựng gần trăm lưỡi cày, và ba vòng luỹ có hào ăn ra sông — thì hiện lên một nơi vừa làm ruộng, vừa đúc đồng, vừa chuẩn bị đánh nhau, ở quy mô mà một làng không làm nổi.

Nhóm khảo cổ không bàn tới truyền thuyết nỏ thần. Nhưng đây là chỗ nên nói cho rõ ranh giới: khuôn đúc và kho mũi tên là hiện vật; "nỏ thần bắn một phát giết ba trăm người" là chữ trong sách. Hai thứ hợp nhau thì thú vị, nhưng hợp nhau không phải là chứng minh — mũi tên đồng có mặt khắp văn hoá Đông Sơn, không riêng gì ở đây.

Trong các số đo và niên đại, có một chi tiết nhỏ đáng kể riêng.

Năm một nghìn chín trăm bảy mươi, tại một đoạn luỹ ngoài bị sạt, người ta xem xét chỗ sạt ấy và thấy mảnh gốm văn hoá Đông Sơn nằm thành lớp bên dưới thân luỹ.¹

Nghĩa là: trước khi có luỹ, chỗ ấy đã có người ở. Luỹ được đắp đè lên dấu vết sinh hoạt của họ.

Một câu chuyện cần một ông vua đến từ đâu đó rồi dựng nên tất cả. Lớp đất thì kể khác: có người ở đây trước đã, rồi mới có tường.