Mỵ Châu

Sử cũ chép

Trong bản cổ nhất, nàng không bị lừa. Nguyên văn chép: An Dương Vương có con gái tên Mỵ Châu, thấy Thuỷ khôi ngô, Châu bèn tư thông với Thuỷ. Thuỷ hỏi Châu, bảo lấy nỏ của cha ra xem; thấy nỏ rồi, Thuỷ lén lấy cưa cưa đứt nỏ, xong trốn về báo vua Nam Việt. Nàng là người chủ động trong cuộc tình ấy và cũng là người mang chiếc nỏ ra, nhưng việc phá nỏ thì làm lén sau lưng nàng. Bản này không có rùa vàng, không có áo lông ngỗng, không có nhát gươm, không có ngọc trai.¹

Việt sử lược chép gọn hơn nữa và vẫn không có rùa vàng: Mỵ Châu tư thông với Thuỷ, Thuỷ dụ nàng cho xem nỏ thần rồi phá hỏng máy. Chỗ khác nhau giữa hai bản sớm là cách phá — một bên cưa đứt, một bên làm hỏng máy — chứ không bên nào đánh tráo. Và cả hai đều có chung một điều mà bản kể ngày nay bỏ mất: người thợ làm nỏ bỏ đi vì bị vua bạc đãi, trước khi có chuyện nỏ gãy.³¹

Tất cả những chi tiết ta thuộc đều xuất hiện cùng lúc ở Toàn thư. Ở đó Trọng Thuỷ ngầm làm hỏng lẫy rồi thay cái khác chứ không cưa, và có thêm đoạn chia tay: nàng nói mình có chiếc chăn gấm lông ngỗng, đi tới đâu sẽ nhổ lông rắc ở ngã ba đường để chồng biết lối. Rồi cảnh cuối, cảnh mà mọi bản kể ngày nay đều giữ: rùa vàng nhoai lên quát rằng đứa ngồi sau ngựa kia chính là giặc; vua chém con gái; nàng khấn xin hoá thành ngọc trai để rửa mối nhục; máu chảy xuống nước, loài trai hớp vào hoá ngọc.⁴

Điều gần như không bản kể phổ thông nào nhắc tới: chính Ngô Sĩ Liên ngờ đúng chi tiết lông ngỗng. Ông không bác cả cụm — chuyện thần giáng, chuyện đá biết nói, hoặc giả cũng có — mà chỉ viết rằng chuyện Mỵ Châu rắc lông ngỗng làm dấu đường thì chưa chắc đã có, vì nếu có thì chép một lần là đủ, vậy mà con gái Triệu Việt Vương sau này lại được chép mô phỏng y như thế. Bốn trăm năm sau, Cương mục làm ngược lại: giữ lời hẹn áo lông ngỗng trong chính văn, còn con rùa vàng thì đẩy xuống phần chú và khoá lại bằng bảy chữ — sự thuộc hoang đường, nay lược bỏ.²⁵