Cao Lỗ

Sử cũ chép

Ba bản chép cho ba cái tên và ba chiếc nỏ. Giao Châu ngoại vực ký gọi người làm nỏ là thần nhân Cao Thông và ghi sức chiếc nỏ bằng một con số: một phát giết ba trăm người. Việt sử lược gọi ông là Cao Lỗ, tả chiếc nỏ rất kỹ thuật — nỏ liễu, một chiếc bắn được mười phát — và chép ông dạy cho một vạn quân dùng nó. Toàn thư dùng tên Cao Lỗ, chua thêm rằng có sách chép là Cao Thông, và cho ông chế nỏ từ chiếc móng mà rùa vàng trút ra trao cho vua, gọi là nỏ thần ánh thiêng, vuốt vàng.¹²³

Bản thứ tư nằm trong phần chú của Cương mục, dẫn từ một sách Trung Hoa: thần nhân Cao Thông làm cho An Dương Vương một chiếc nỏ bắn một phát giết một vạn quân, bắn ba phát giết ba vạn. Vậy là bốn con số cho cùng một cái nỏ ở bốn bản chép — ba trăm người một phát, mười phát một lần, một vạn người một phát, và ở bản quen thuộc nhất thì không con số nào, chỉ có cái móng rùa. Càng về sau, chiếc nỏ càng bớt là một món vũ khí có thông số và càng thành một vật thiêng.⁴

Đời sau nhớ lại

Toàn thư còn chép một chuyện phụ mà bản kể ngày nay hầu như bỏ hết: giấc mộng của Cao Vương đời Đường khi quân về qua châu Vũ Ninh, trong mộng có người xưng là Cao Lỗ, nói xưa giúp An Dương Vương có công lớn lui giặc rồi bị Lạc hầu gièm pha nên phải bỏ đi. Chi tiết ấy khớp với hai bản sớm hơn, nơi người làm nỏ đều rời bỏ ông vua. Nghĩa là mạch mất người tài trước, mất nước sau vốn có trong truyện từ đầu, nhưng đến bản muộn thì nó bị đẩy xuống thành một giấc mộng phụ, nhường chỗ chính cho chuyện tình và nhát gươm.³¹²