Triệu Quang Phục

Truyền thuyết kể

Bản chép cổ của truyện đầm Một Đêm không dừng lại ở chỗ Tiên Dung và Chử Đồng Tử bay lên trời; nó viết tiếp sang một cuộc chiến khác, xảy ra sau đó khoảng năm trăm năm. Vua Lương sai Trần Bá Tiên đem quân sang xâm lược, Lý Nam Đế cử ông làm tướng chống lại, và ông đem quân ẩn vào chính cái đầm ấy. Đầm rộng và sâu, bùn lầy khó đưa quân vào; ông dùng thuyền độc mộc lao ra đánh úp, cướp lương thực để đánh lâu dài, làm mỏi quân địch. Ba bốn năm liền, hai bên không giao được mũi giáo. Bá Tiên than một câu chơi chữ: xưa gọi là đầm một đêm lên trời, nay lại là đầm một đêm cướp bóc.³

Thế bế tắc vỡ khi bên Lương có loạn Hầu Cảnh, vua Lương gọi Bá Tiên về và giao quân lại cho phó tướng. Ông ăn chay, lập đàn giữa đầm, đốt hương cầu khấn; thần nhân cưỡi rồng xuống đàn — có bản chép rõ đó chính là Chử Đồng Tử — nói rằng chỗ ta lên trời khí thiêng vẫn còn, ngươi khẩn cầu được nên ta tới giúp. Rồi tháo móng rồng trao cho, dặn cắm lên mũ trụ, đánh đâu thắng đó. Được vật ấy, quân uy lừng lẫy, ông phá tan quân Lương, chém phó tướng của Bá Tiên tại trận, sau tự lập làm Triệu Việt Vương.³

Sử cũ chép

Đoạn về ông bị cắt khỏi mọi bản kể Chử Đồng Tử ngày nay, và dễ hiểu vì sao: nó thuộc một thời khác, một cuộc chiến khác. Nhưng cắt đi thì mất một thứ. Người soạn sách không xem chuyện Chử Đồng Tử là một truyện cổ tích đã đóng lại; với ông đó là chỗ thiêng vẫn còn tác dụng, và bằng chứng là năm trăm năm sau nó giúp một ông tướng đánh giặc giữ nước. Truyền thuyết, ở đây, được dùng như một nguồn sức mạnh đang hoạt động.³

Trong Toàn thư, ông có hẳn một kỷ riêng, nhưng ngay dưới tên kỷ người soạn đặt một dòng chữ nhỏ: sử cũ không chép Triệu Việt Vương, nay lấy dã sử và các sách khác mới chép vị hiệu của Việt Vương. Tiểu truyện mở kỷ chép ông là con Triệu Túc, người huyện Chu Diên, oai hùng dũng liệt, theo Nam Đế đi đánh dẹp có công, được phong Tả tướng quân. Theo Toàn thư, khi Lý Bí thua ở hồ Điển Triệt, lui giữ động Khuất Lạo, ông được giao giữ nước, điều quân đánh Bá Tiên; Cương mục giữ chi tiết ấy, ghi là lấy từ sử cũ và gọi ông là tả tướng quân. Việt sử lược thì kể khác: dư đảng sợ thế quân Bá Tiên, đem cả bọn ra hàng, không ai được trao nước.^14281516

Năm Đinh Mão 547, Toàn thư chép Quang Phục cầm cự với Trần Bá Tiên chưa phân thắng bại, liệu không chống nổi, bèn lui về giữ đầm Dạ Trạch ở Chu Diên: bốn mặt bùn lầy, chỉ thuyền độc mộc nhỏ chống sào mới tới được nền đất giữa đầm. Ông đem hơn hai vạn người vào đóng ở đó — Cương mục nói hơn một vạn — ban ngày tắt hết khói lửa, ban đêm dùng thuyền độc mộc ra đánh doanh trại Bá Tiên; người trong nước gọi ông là Dạ Trạch Vương. Năm Kỷ Tỵ 549, ông đốt hương cầu đảo và được điềm lành mũ đâu mâu móng rồng. Chính văn chỉ nói hai chữ 'điềm lành', không nói ai trao; tên Chử Đồng Tử chỉ có trong một lời chua mở đầu bằng 'tục truyền'.¹¹⁷⁴¹⁸

Năm Canh Ngọ 550, theo Toàn thư, Bá Tiên bị gọi về vì loạn Hầu Cảnh, giao việc cho tì tướng Dương Sàn; vua tung quân ra đánh, Sàn thua chết, quân Lương tan vỡ chạy về Bắc, vua vào ở thành Long Biên. Lời bàn của Ngô Sĩ Liên ở năm 571 lại nói vua bắt được Dương Sàn. Trần thư, bản kỷ của chính Bá Tiên, thì đặt ông tháng Giêng năm ấy ở Nam Khang, đang kéo quân lên phía bắc đánh Hầu Cảnh; trong quyển kỷ ấy, và trong chính văn ba quyển Thông giám chép những năm ấy, không có tên Triệu Quang Phục, đầm Dạ Trạch hay Dương Sàn. Sự im lặng ấy không chứng minh ông không có thật; nó chỉ cho biết mọi điều ta biết về ông đều đi qua sách Việt.^5121920

Bàn về chuyện nỏ thần, Ngô Sĩ Liên viết rằng chuyện Mỵ Châu rắc lông ngỗng làm dấu đường chưa chắc đã có, vì nếu có thì chỉ nên chép một lần là đủ, vậy mà con gái Triệu Việt Vương sau này lại được chép mô phỏng y như thế; có lẽ người chép sử thấy nhà Thục và nhà Triệu mất nước đều do con rể, nhân một việc mà nói thành hai. Rồi ông kết: An Dương Vương bại vì nỏ thần bị thay lẫy, Triệu Việt Vương bại vì mũ đâu mâu mất móng, ấy chỉ là mượn lời để thần thánh hoá đồ vật mà thôi.¹¹

Toàn thư chép chuyện này vào chính văn, dưới lời án nói phần này lấy từ dã sử. Con gái ông là Cảo Nương; Nhã Lang, con trai Lý Phật Tử, cầu hôn nàng, vua rất yêu con nên cho Nhã Lang về ở rể. Năm 570, Cảo Nương không hiểu ý chồng, lén lấy chiếc mũ đâu mâu móng rồng ra cho xem; Nhã Lang ngầm tính kế đổi cái móng, rồi về bàn với cha đánh úp vua. Năm 571, Phật Tử bội lời thề cất quân đánh; vua đội mũ đâu mâu đứng đợi — câu ấy không nhắc lại cái móng đã bị đổi — rồi đem con gái chạy về nam, tới cửa biển Đại Nha thì gieo mình xuống biển; người đời sau lập đền thờ ông ở đó. Cương mục nói thẳng điều Toàn thư để ngầm: vua đã mất móng rồng.^2110613