Triệu Quang Phục

Truyền thuyết kể

Bản chép cổ của truyện đầm Một Đêm không dừng lại ở chỗ Tiên Dung và Chử Đồng Tử bay lên trời; nó viết tiếp sang một cuộc chiến khác, xảy ra sau đó chừng năm trăm năm. Vua Lương sai Trần Bá Tiên đem quân sang xâm lược, Lý Nam Đế cử ông làm tướng chống lại, và ông đem quân ẩn vào chính cái đầm ấy. Đầm rộng và sâu, bùn lầy khó đưa quân vào; ông dùng thuyền độc mộc lao ra đánh úp, cướp lương thực để đánh lâu dài, làm mỏi quân địch. Ba bốn năm liền, hai bên không giao được mũi giáo. Bá Tiên than một câu chơi chữ: xưa gọi là đầm một đêm lên trời, nay lại là đầm một đêm cướp bóc.¹

Thế bế tắc vỡ khi bên Lương có loạn Hầu Cảnh, vua Lương gọi Bá Tiên về và giao quân lại cho phó tướng. Ông ăn chay, lập đàn giữa đầm, đốt hương cầu khấn; thần nhân cưỡi rồng xuống đàn — có bản chép rõ đó chính là Chử Đồng Tử — nói rằng chỗ ta lên trời khí thiêng vẫn còn, ngươi khẩn cầu được nên ta tới giúp. Rồi tháo móng rồng trao cho, dặn cắm lên mũ trụ, đánh đâu thắng đó. Được vật ấy, quân uy lừng lẫy, ông phá tan quân Lương, chém phó tướng của Bá Tiên tại trận, sau tự lập làm Triệu Việt Vương.¹

Sử cũ chép

Ông trở lại trong quốc sử ở chỗ mất nước chứ không phải chỗ thắng trận, và trở lại như một mối nghi của người chép sử. Bàn về chuyện nỏ thần, Ngô Sĩ Liên viết rằng chuyện Mỵ Châu rắc lông ngỗng làm dấu đường chưa chắc đã có, vì nếu có thì chỉ nên chép một lần là đủ, vậy mà con gái Triệu Việt Vương cũng được chép mô phỏng y như thế; có lẽ người chép sử thấy nhà Thục và nhà Triệu mất nước đều do con rể, nhân một việc mà nói thành hai. Rồi ông kết: An Dương Vương bại vì nỏ thần bị thay lẫy, Triệu Việt Vương bại vì mũ đâu mâu mất móng, ấy chỉ là mượn lời để thần thánh hoá đồ vật mà thôi.²

Đoạn về ông bị cắt khỏi mọi bản kể Chử Đồng Tử ngày nay, và dễ hiểu vì sao: nó thuộc một thời khác, một cuộc chiến khác. Nhưng cắt đi thì mất một thứ. Người soạn sách không xem chuyện Chử Đồng Tử là một truyện cổ tích đã đóng lại; với ông đó là chỗ thiêng vẫn còn tác dụng, và bằng chứng là năm trăm năm sau nó giúp một ông tướng đánh giặc giữ nước. Truyền thuyết, ở đây, được dùng như một nguồn sức mạnh đang hoạt động.¹