Mai Thúc Loan

Sử cũ chép

Bản chép sớm nhất trong số đã mở, một câu trong bản kỷ Cựu Đường thư, chỉ là một bản tin: án sát sứ Lĩnh Nam Bùi Trụ Tiên báo lên rằng tặc soái An Nam là Mai Thúc Loan đánh vây châu huyện, triều đình sai Dương Tư Húc đi đánh. Không hiệu Hắc Đế, không quân số, không nước nào liên kết. Cái hiệu ấy, cùng việc thông mưu với Lâm Ấp, Chân Lạp và việc đánh hãm phủ An Nam, nằm trong truyện riêng của Dương Tư Húc ở thiên Hoạn quan truyện của cùng bộ sử — bản kể dài hơn, và kể khác.¹²

Một trăm mười lăm năm sau, truyện Dương Tư Húc trong Tân Đường thư làm mọi thứ lớn lên: ông dấy quân của ba mươi hai châu, ngoài kết với Lâm Ấp, Chân Lạp và thêm nước Kim Lân, quân xưng bốn mươi vạn. Trong các sử Trung Hoa đã mở cho việc này, cả ba chi tiết ấy chỉ có ở đây, và sách không nói lấy từ đâu. Trước con số bốn mươi vạn, nguyên văn dùng đúng chữ đã dùng cho hiệu Hắc Đế — chữ hiệu, nghĩa là xưng là, tiếng là — tức chính người chép đã đánh dấu đó là con số danh nghĩa, không phải con số có ai đếm. Phần bản kỷ của cùng bộ sách đặt việc vào tháng bảy, trong khi bản kỷ Cựu Đường thư ghi tháng tám.³⁸¹

Tư Mã Quang đã đọc chuyện Hắc Đế, chuyện liên kết Lâm Ấp, Chân Lạp, chuyện hãm phủ, và cố ý không đưa vào chính văn Thông giám — lời Khảo dị của ông ghi rằng ông theo Bản kỷ, dù không nói rõ bản nào. An Nam chí lược của Lê Tắc, soạn khoảng năm 1335, và Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên, năm 1479, đều chép quân xưng ba mươi vạn, không phải bốn mươi vạn; ba mươi hai châu và nước Kim Lân rơi mất. Toàn thư gọi viên đô hộ đi cùng Dương Tư Húc là Nguyên Sở Khách; về sau Cương mục chú rằng sử cũ chép chữ Nguyên là sai.¹¹⁵⁶⁷

Đời sau nhớ lại

Sử thần triều Nguyễn biên Cương mục không tin những con số ấy. Họ kính xét: đời Khai Nguyên, An Nam đô hộ phủ cai quản mười hai châu, năm mươi chín huyện, đô hộ phủ cùng các châu Phong, Ái, Lục, Diễn chưa nghe có chỗ nào bị hãm mất, vậy Thúc Loan làm sao dấy được quân của ba mươi hai châu, quân xưng bốn mươi vạn? Họ trộm nghĩ ông chiếm giữ một châu, thế cũng nhỏ nhoi, còn Tư Húc, Sở Khách khoa trương thế giặc để cầu công thưởng. Lập luận ấy có chỗ hở: nó không nhắc tới câu đánh hãm phủ An Nam trong truyện Dương Tư Húc của Cựu Đường thư, câu đi ngược đúng lập luận rằng phủ chưa từng bị hãm.¹²²

Quê cụ thể của ông, và một lời giải thích khác cho cái hiệu, được chép ở lời chú thế kỷ XIX của Cương mục, không dẫn nguồn: ông người Mai Phụ, châu Hoan; da đen nên người trong châu gọi là Hắc Đế — khác hẳn bản chép sớm nhất, nơi Cựu Đường thư nói ông tự xưng. Hai cách giải thích đứng cạnh nhau, và văn bản không cho cách chọn. Sớm hơn, năm 1821, Đại Nam thực lục đã có miếu Mai Hắc Đế ở Hương Lãm, Nghệ An, trong danh sách miếu đế vương triều Nguyễn tế. Người mà sử Trung Hoa gọi là tặc soái, và Toàn thư chép lại y chữ ấy, đến đầu thế kỷ XIX đã được một triều Việt đặt vào hàng đế vương.⁷¹⁰