Nhân vật
Phùng Hưng
Theo Đại Việt sử ký toàn thư và Cương mục, người cầm đầu cuộc vây phủ đô hộ An Nam năm 791, được tôn hiệu Bố Cái Đại Vương sau khi mất. Các sử Trung Hoa đã đối chiếu chép cuộc vây phủ ấy dưới tên Đỗ Anh Hàn, không có tên ông.
Hồ sơ
- Tên khác
- Hiệu duy nhất sách chép cho ông lúc sống là Đô Quân. Hiệu Bố Cái Đại Vương chỉ có sau khi mất — Toàn thư nói con ông là Phùng An tôn cha; Cương mục nói dân chúng tôn ông làm Bố Cái Đại Vương và lập An làm Đô phủ quân12
- Niên đại
- Theo Toàn thư, đã có thế lực từ khoảng niên hiệu Đại Lịch đời Đường Đại Tông, tức quãng năm 766 đến 779; năm Tân Mùi 791 vây phủ đô hộ, đô hộ chết, ông vào ở phủ trị rồi mất — không lâu sau đó1
- Vai trò
- Theo Toàn thư, giàu có, có sức mạnh, xô ngã được trâu, vật được hổ; khoảng niên hiệu Đại Lịch, nhân Giao Châu có loạn, cùng em là Phùng Hải thu phục các ấp lân cận. Đánh nhau với đô hộ Cao Chính Bình lâu mà không thắng, mới dùng kế của người cùng làng là Đỗ Anh Hàn, đem quân vây phủ đô hộ1
- Quê quán
- Toàn thư chép ông là người Đường Lâm thuộc Giao Châu; Cương mục cho Giao Châu là sai, sửa thành Phong Châu, và chú rằng huyện Phúc Lộc của sử cũ nay (thế kỷ XIX) đổi là Phúc Thọ, tỉnh Sơn Tây, xã Cam Lâm xưa gọi là Đường Lâm, và Phùng Hưng, Ngô Quyền đều là người xã ấy12
- Gia tộc
- Em là Phùng Hải, hiệu Đô Bảo, cùng ông thu phục các ấp lân cận thời Đại Lịch. Con là Phùng An, người ra hàng Triệu Xương sau khi cha mất; theo Toàn thư chính An là người tôn cha làm Bố Cái Đại Vương1
- Kết cục
- Sau khi Cao Chính Bình chết, ông vào ở phủ trị, chưa được bao lâu thì mất. Không bản nào cho ngày mất; theo thứ tự các câu trong Toàn thư, việc ấy nằm đâu đó giữa tháng tư và tháng bảy năm 791, nhưng đó chỉ là suy ra từ trình tự văn bản, sách không ghi rõ1
- Chép sớm nhất
- Tên ông không có trong bốn chỗ sử Trung Hoa đã đối chiếu cho việc năm 791 — các sách ấy chỉ chép tên Đỗ Anh Hàn. Trong số các sử đã mở, tên Phùng Hưng chỉ xuất hiện ở Đại Việt sử ký toàn thư (thế kỷ XV) và Cương mục (thế kỷ XIX)13
- Thờ tự
- Toàn thư chép ngay trong chính văn: vương hiển linh, dân cho là thần, lập đền ở phía tây đô phủ, bốn mùa cúng tế; chú nhỏ ghi đó là đền Phu Hựu Chương Tín Sùng Nghĩa Bố Cái Đại Vương, ở phường Thịnh Quang vào thời người chú sách — không phải thời nay1
Tiểu sử
Sử cũ chép
Toàn thư mở mục năm Tân Mùi đúng chỗ Thông giám mở đầu: mùa xuân, Cao Chính Bình ở phủ đô hộ An Nam làm chính sự thu thuế nặng. Mùa hạ tháng tư, người Đường Lâm thuộc Giao Châu là Phùng Hưng dấy binh vây phủ; Chính Bình lo mà chết. Sách rồi quay ngược thời gian: trước đó Phùng Hưng đã giàu có, có sức mạnh, xô ngã được trâu, vật được hổ, và khoảng niên hiệu Đại Lịch, nhân Giao Châu có loạn, cùng em là Phùng Hải thu phục các ấp lân cận. Hưng hiệu là Đô Quân, Hải hiệu là Đô Bảo.1
Hai anh em đánh nhau với Chính Bình lâu mà không thắng. Đến lúc này họ mới dùng kế của người cùng làng là Đỗ Anh Hàn, đem quân vây phủ. Đọc theo Toàn thư, năm 791 không phải lúc cuộc nổi dậy bắt đầu mà là đoạn kết của một quá trình đã có từ thời Đại Lịch. Toàn thư còn chép cái chết của Cao Chính Bình hai lần trong cùng một mục: lần đầu gọn một câu, lần sau kể kỹ hơn — lo giận thành bệnh, phát nhọt ở lưng mà chết. Viên đô hộ không chết vì gươm giáo; ở điểm này, sử Việt và sử Trung Hoa nói giống nhau.1
Hai bản khác nhau đúng ở vai của Đỗ Anh Hàn. Với sử Trung Hoa, Đỗ Anh Hàn là thủ lĩnh cầm đầu cuộc vây phủ; với Toàn thư, Đỗ Anh Hàn chỉ là người cùng làng hiến kế, còn người cầm đầu là Phùng Hưng. Các sử thần triều Nguyễn biên Cương mục thấy chỗ vênh này và tự giải thích: xét bản kỷ Đường thư, năm Trinh Nguyên thứ bảy chỉ chép tù trưởng An Nam Đỗ Anh Hàn, không chép việc Phùng Hưng, có lẽ vì đất xa nên không rõ. Chữ có lẽ là của chính họ — một lời đoán thế kỷ XIX, không phải một văn bản mới tìm ra.12
Ai đặt hiệu Bố Cái cũng không thống nhất. Toàn thư chép con ông, Phùng An, tôn cha làm Bố Cái Đại Vương — chú nhỏ giải nghĩa: tục gọi cha là bố, mẹ là cái, nên lấy làm tên. Cương mục kể khác: dân chúng lập An làm Đô phủ quân, và chính dân chúng tôn Hưng làm Bố Cái Đại Vương, không phải người con. Hai bản không cùng ý về người đặt hiệu, nhưng cùng cho thấy một điều: hiệu ấy đến sau khi ông đã mất. Sinh thời, hiệu duy nhất sách chép cho ông là Đô Quân.12
Đời sau nhớ lại
Chính quốc sử Việt cũng nhìn ông bằng hai con mắt khác nhau. Bài tổng luận Lê Tung viết năm 1514, in ở phần đầu Toàn thư, khen không tiếc lời: Phùng Bố Cái là anh hào đất Đường Lâm, ghét sự hà khắc của Chính Bình, anh em thừa thời vùng dậy, cứu dân dẹp loạn, có thể gọi là bậc chủ nhân hậu. Nhưng cũng ở đầu bộ sử ấy, phần phàm lệ lại nói ông nhân lúc loạn dùng kế Đỗ Anh Hàn, chưa chính danh ngôi hiệu thì mất, con mới tôn tước vương, nên chép nhẹ đi. Một bên gọi ông là bậc chủ nhân hậu, một bên không cho ông đứng thành một kỷ riêng.45
Được nhắc trong
Nguồn của trang này
Mỗi dòng hồ sơ và mỗi đoạn dưới đây dẫn về một tài liệu trong danh sách này. Cách chúng tôi chọn và kiểm nguồn