Lý Bí

Sử cũ chép

Gốc gác của Lý Bí được sử chép thành nhiều tầng. Thông giám giới thiệu ông gọn trong một câu: Lý Bí ở Giao Chỉ, đời đời là hào tộc, làm quan không đắc chí. Toàn thư, ở lời tổng thuật đầu kỷ Tiền Lý, kể thêm hẳn một gốc gác mà các sách Trung Hoa ấy không có: người Thái Bình, Long Hưng; tổ tiên là người phương Bắc, cuối đời Tây Hán khổ vì chinh chiến, tránh sang ở đất Nam, bảy đời thì thành người Nam; ban đầu làm quan với nhà Lương. Nhưng phần chú của Cương mục, khoảng bốn trăm năm sau Toàn thư, bác đúng cái địa danh ấy: Thái Bình đặt năm Vũ Đức thứ tư đời Đường, Long Hưng đặt từ đời Trần, thời Lương không có tên đất này — sử cũ đã nhân đó mà gọi ngược lại.⁷¹⁰¹¹

Đời sau nhớ lại

Ở thời của mình, tức triều Nguyễn thế kỷ XIX, Cương mục ghi rằng tại xã Tử Đường, huyện Thuỵ Anh, phủ Thái Bình, thuộc Nam Định, có đền thờ vua Bí.¹¹

Sử cũ chép

Việc nổ ra năm Đại Đồng thứ bảy, quen quy ra là năm 541: Lý Bí liên kết hào kiệt mấy châu, cùng lúc nổi dậy, đánh thứ sử Giao Châu là Tiêu Tư. Tiêu Tư đút lót để được ra đi; Toàn thư chép Lý Bí ra chiếm thành của châu, và tự chua thêm 'tức Long Biên'. Nhưng trong các bộ sử được đối chiếu, không có trận nào Lý Bí đánh bại quân Lương trong hai năm 542 và 543: đạo quân Lương sai sang gục vì bệnh ở Hợp Phố, mười phần chết sáu bảy, tan vỡ mà về, không qua một trận nào. Trận thắng duy nhất của phía ông mà các bộ sử chép lại là đánh lui vua Lâm Ấp ở Cửu Đức năm 543 — và người cầm quân trận ấy là tướng Phạm Tu.⁴¹²³

Đầu năm 544, Lý Bí xưng đế. Lương thư chỉ nói ông 'tiếm vị hiệu' mà không nêu tên; trong bốn bộ sử Trung Hoa được đối chiếu, Thông giám là bộ duy nhất nêu tên hiệu, gọi là Việt Đế; Trần thư không chép việc xưng hiệu, với nó ông từ đầu là một 'người bản thổ'. Sử Việt chép dài hơn hẳn: Việt sử lược, Toàn thư và Cương mục đều gọi ông là Nam Việt Đế, niên hiệu Thiên Đức, quốc hiệu Vạn Xuân — hai chữ không có trong bộ sử Trung Hoa nào đã đối chiếu. Toàn thư còn chép việc dựng điện Vạn Thọ làm nơi triều hội (Cương mục gọi là điện Vạn Xuân), cho Triệu Túc làm thái phó, Tịnh Thiều và Phạm Tu cùng được phong các chức tướng võ, tướng văn.^12413314

Năm 545, quân Lương sang đánh; theo Thông giám, Lý Bí thua ở Chu Diên, lại thua ở cửa sông Tô Lịch, chạy vào thành Gia Ninh; thành vỡ vào tháng Giêng năm 546, ông trốn vào đất người Lạo. Ông lại đem quân ra đóng ở hồ Điển Triệt; theo Trần thư, quân Trần Bá Tiên xông lên trước, đêm ấy nước sông bỗng dâng, đổ vào hồ, quân ông tan vỡ lớn. Toàn thư chép ông lui giữ động Khuất Lạo, giao cho đại tướng Triệu Quang Phục giữ nước, điều quân đánh Bá Tiên. Lê Văn Hưu chê ông kém tài làm tướng, rồi nói nhẹ lại: ấy là vì chẳng may gặp Trần Bá Tiên giỏi dùng binh; Ngô Sĩ Liên thêm rằng lại gặp nước sông dâng giúp thế cho đối phương, há chẳng phải tại trời.^15541617