Địa danh
Cổ Loa
Toà thành ba vòng ở phía bắc Hà Nội ngày nay, vòng ngoài chu vi chừng tám cây số. Sử cũ gọi là Loa Thành vì xoáy vòng như hình ốc; cái tên Cổ Loa chỉ có trong lời chú đời sau.
Hồ sơ
- Tên khác
- Loa Thành — sử cũ giải thích là xoáy vòng như hình ốc; còn có tên thành Tư Long; người đời Đường gọi là thành Côn Lôn, ý nói thành ấy rất cao1
- Vị trí
- Phía bắc Hà Nội, trên châu thổ sông Hồng. Rãnh ngoài luỹ thời xưa có thể từng là hào nối vào một hồ chứa giữa thành, hồ ấy lấy nước từ sông Hoàng, mà sông Hoàng nối với sông Hồng2
- Loại hình
- Thành đất ba vòng, kèm rãnh chạy phía ngoài luỹ, gò và tháp đắp thêm2
- Diện tích
- Vòng trong gần như hình chữ nhật, chu vi 1.650 m, tường cao chừng 5 m, mặt trên rộng 6–12 m, chân rộng 20–30 m. Vòng giữa chu vi khoảng 6,5 km, có chỗ rộng chừng 20 m và cao tới 10 m. Vòng ngoài chu vi khoảng 8 km, nhiều đoạn nay vẫn cao 3–4 m và dày 12–20 m2
- Niên đại
- Một mặt cắt luỹ cho thấy năm giai đoạn đắp thuộc ba thời kỳ: sớm nhất thế kỷ IV trước Công nguyên hoặc muộn hơn, tiếp theo thế kỷ III trước Công nguyên hoặc muộn hơn, và một lần tu bổ vào thế kỷ XV hoặc XVI sau Công nguyên3
- Khai quật
- Năm 1970 xem xét một đoạn luỹ ngoài bị sạt; năm 2004 và 2005 Viện Khảo cổ học đào trong khu vòng thành trong; báo cáo bình duyệt của nhóm khảo cổ Việt – Mỹ công bố năm 20103
Về nơi này
Sử cũ chép
Bản chép cổ nhất tả toà thành bằng một hình ảnh chứ không bằng số đo: vua đắp thành ở Việt Thường, rộng nghìn trượng, xoáy vòng như hình ốc, nên gọi là Loa Thành. Một sách khác được dẫn trong phần chú còn nói thành vòng quanh chín lần. Hình ảnh con ốc thì đúng — các vòng thành uốn không đều, không phải hình vuông hay tròn — nhưng con số thì không: chỉ có ba vòng. Chính chỗ sai ấy cho biết người chép sử thế kỷ XV mô tả toà thành theo lời kể, không theo đo đạc.1
Khảo cổ tìm thấy
Khảo cổ không trả lời được câu hỏi toà thành này có phải của An Dương Vương không — đất không ghi tên chủ. Nó trả lời câu hỏi khác: đắp từ bao giờ và đắp mấy lần. Luỹ chính của vòng giữa được đắp vào những thế kỷ cuối trước Công nguyên, trước khi nhà Hán tới, và nó không phải lớp phòng thủ đầu tiên ở đây. Niên đại ấy chồng lên khoảng thời gian sử cũ đặt cho An Dương Vương: không chứng minh được là ông, nhưng cũng không loại trừ. Chính nhóm tác giả viết rằng chứng cứ vật chất ủng hộ khả năng có một chính thể Âu Lạc nhưng không chứng minh điều đó một cách dứt khoát, và nêu thêm một khả năng khác — nước Nam Việt, sau khi đánh chiếm vào khoảng đầu thế kỷ II trước Công nguyên, có thể mới là bên cho đắp thêm.4
Những thứ đào được bên trong dựng nên chân dung một nơi vừa làm ruộng, vừa đúc đồng, vừa chuẩn bị đánh nhau. Lớp sớm nhất trong khu vòng thành trong cho ra lò nung, gạch, ngói có tạo hình và khuôn đá để đúc mũi tên đồng; một mẫu than lấy từ hố rác cạnh một lò nung mũi tên cho niên đại phóng xạ 2.190 năm cách nay, sai số 35 năm. Cách góc đông nam vòng trong 500 m, người ta đào được trống đồng Cổ Loa nặng 72 kg, lớn nhất trong số trống đã tìm thấy ở vùng này, bên trong chứa khoảng 200 hiện vật đồng, trong đó có 96 lưỡi cày. Ở Cầu Vực ngay ngoài cửa nam là một kho khoảng mười nghìn mũi tên đồng có chuôi.5
Năm 1970, tại một đoạn luỹ ngoài bị sạt, người ta thấy mảnh gốm văn hoá Đông Sơn nằm thành lớp bên dưới thân luỹ. Trước khi có luỹ, chỗ ấy đã có người ở, và luỹ được đắp đè lên dấu vết sinh hoạt của họ.3
Đời sau nhớ lại
Giá trị của toà thành, theo O'Harrow, không nằm ở kích thước mà ở cái mà kích thước ấy đòi hỏi: nền kinh tế vùng này phải làm ra được thặng dư nông nghiệp và rút được người ra khỏi đồng ruộng, lại làm xong trong một quãng thời gian tương đối ngắn. Nhóm khảo cổ năm 2010 nói vế còn lại: khối lượng lao dịch cho một công trình chưa từng có tiền lệ như thế hẳn phải đòi hỏi một lực lượng quân sự mạnh và một quyền kiểm soát tập trung kiểu nhà nước.64
Được nhắc trong
Nguồn của trang này
Mỗi dòng hồ sơ và mỗi đoạn dưới đây dẫn về một tài liệu trong danh sách này. Cách chúng tôi chọn và kiểm nguồn