Trưng Trắc

Sử cũ chép

Hậu Hán thư, soạn ở thế kỷ V, giới thiệu bà bằng hai quan hệ: con gái Lạc tướng huyện Mê Linh, vợ của Thi Sách người Chu Diên. Người cha không có tên, chỉ có chức danh; hơn một nghìn năm sau Toàn thư cũng chỉ chép bà là con gái Lạc tướng huyện Mê Linh. Giao Châu ngoại vực ký, một sách đã mất còn lại qua Thuỷ kinh chú, gọi người chồng là con trai Lạc tướng Chu Diên, nên cuộc hôn nhân nối hai dòng họ nắm quyền ở hai huyện. Những cái tên cha mẹ Hai Bà hay được kể ngày nay không nằm trong bộ sử nào ở đây; chúng đến từ thần tích.²³⁵

Lý do khởi binh đổi dạng theo năm các sách được viết. Giao Châu ngoại vực ký không nêu lý do nào, chỉ tả một người đàn bà gan dạ, dũng cảm, cùng chồng dấy binh. Hậu Hán thư chép Tô Định lấy pháp luật mà trói buộc, bà tức giận nên làm phản — người bị trói buộc là bà, không phải chồng bà. Việt sử lược thêm: việc làm không theo phép. Toàn thư giữ lý do pháp luật và thêm mối thù Tô Định đã giết chồng bà; trong các sách được đối chiếu, đây là lần đầu chi tiết ấy được chép rõ. Việt sử tiêu án cho bà ra quân khi chưa hết tang chồng; Cương mục chép Tô Định tham bạo, Việt Nam sử lược năm 1920 chép ông bạo ngược, và cả hai chép ông giết chồng bà.^5283161718

Chính văn Hậu Hán thư gói ba năm bà làm vua trong một cụm: tự lập làm vua, không nói ở đâu. Kinh đô Mê Linh đến từ sách Việt chí mà Lý Hiền đời Đường dẫn trong lời chú, và từ Giao Châu ngoại vực ký, theo đó bà khuất phục các Lạc tướng, tất cả quy về bà làm vua. Toàn thư lập cho bà một kỷ riêng, dài vỏn vẹn hai tờ. Việt sử lược không có kỷ nào cho Hai Bà; chuyện của bà nằm dưới tên Mã Viện. Cương mục của triều Nguyễn cố ý xoá kỷ vì cho rằng họ Trưng chưa thành nước, dù cùng bộ sách ấy có lời phê của vua Nguyễn khen hết lời.^275181920

Ngay cả hướng đi về nơi cuối cùng cũng tuỳ người chép. Trong Hậu Hán thư, Cấm Khê là nơi Mã Viện đuổi bọn Trưng Trắc tới, mấy lần đánh bại. Trong Toàn thư, đó là nơi chính Trưng Vương thấy thế giặc quá mạnh nên lui về giữ, và quân sĩ vì vua là đàn bà mà bỏ chạy tan. Lý Hiền đời Đường đặt ngay sau câu truyền đầu về Lạc Dương một lời chú nói bà chạy vào hang Kim Khê, hai năm mới bắt được, và chép cả hai không phân xử. Cương mục mười hai thế kỷ sau xếp y như vậy: bản chết ở chính văn, bản trốn trong hang ở lời chú.⁴⁹⁷¹⁰

Đời sau nhớ lại

Người đời sau nhớ ba năm ấy bằng đền hơn bằng sổ sách. Toàn thư chép người địa phương thương mến Trưng Nữ Vương, lập đền thờ phụng. Thế kỷ XVIII, Ngô Thì Sĩ ghi rằng ở đền Hai Bà đồ thờ đều sơn đen, người mặc áo đỏ đến lễ phải cởi ra, vì tục truyền Trưng Vương mất vì binh đao nên kiêng màu đỏ, giống máu. Ngày nay, theo trang của các cơ quan văn hoá nhà nước, đền Hạ Lôi mở hội mồng 6 tháng Giêng, ghi là ngày Hai Bà mở tiệc khao quân; đền Hát Môn mở hội mồng 6 tháng Ba; cụm di tích Đồng Nhân mở hội mồng 6 tháng Hai, ghi là ngày Hai Bà hoá.^1221131415