Tô Định

Sử cũ chép

Trong các quyển Hậu Hán thư chép về đất này, tên ông xuất hiện trong chính văn đúng một lần, ở quyển 86: một câu mười chữ Hán gồm chức của ông, tên ông, và một việc ông làm. Ngoài câu ấy thì không còn gì: không tên tự, không quê quán, không chức vụ trước hay sau. Ngay truyện Mã Viện cũng không nhắc tên ông; nó chỉ hiện ra ở đó vì lời chú của Lý Hiền chép lại câu của quyển 86. Đặt cạnh Nhâm Diên có tên tự, quê quán, một ngôi đền thờ sống, và Tích Quang có quê, có tước hầu, thì thấy rõ: bộ sử này chép kỹ những ông quan nó muốn khen.¹⁴

Câu mười chữ nằm ngay sau lai lịch của Trưng Trắc: bà rất hùng dũng; thái thú Giao Chỉ là Tô Định lấy pháp luật mà trói buộc, Trắc tức giận, nên làm phản. Chữ “trói buộc” nghĩa đen là căng dây mực mà đo, tức đem luật ra mà ép, và người bị trói buộc là chính bà, không phải chồng bà. Sách không nói Tô Định tham lam, không nói ông giết ai, cũng không nói bên nào sai. Việt sử lược, bộ sử Việt sớm nhất còn lại, chép lại câu ấy nhưng thêm bốn chữ việc làm không theo phép, đặt lỗi về phía bà trước rồi mới tới việc viên thái thú dùng luật.²⁵

Sử Việt đời sau chép về ông nhiều hơn chính bộ sử nhà Hán. Toàn thư thế kỷ XV giữ lý do pháp luật và thêm rằng Trưng Trắc thù Định đã giết chồng mình; trong các sách được đối chiếu, đây là lần đầu việc ấy được chép rõ. Lời bàn của Ngô Sĩ Liên trong cùng bộ sách nói tới sự tàn ngược của viên quan nhà Hán giữ đất. Cương mục thế kỷ XIX chép Tô Định làm chính sự tham bạo, giết chồng bà; Việt Nam sử lược năm 1920 chép ông bạo ngược, giết Thi Sách. Viên quan mà Hậu Hán thư chỉ chép là đã dùng luật, càng về sau càng tàn ác hơn trên trang giấy.⁶⁷⁸⁹²

Đời sau nhớ lại

Năm 1979, Stephen O'Harrow đưa ra một giả thuyết xoay quanh đất đai. Xã hội bản địa có thể theo mẫu hệ hoặc song hệ, điều chính ông viết là không thể chắc chắn; người Hán di cư xuống tìm đất, và nếu đất truyền theo bên nữ thì muốn có đất phải đổi tục hôn nhân sang kiểu Hán. Theo cách đọc ấy, rắc rối pháp lý của Trưng Trắc là chuyện quyền của bà trên ruộng đất gia tộc ở Mê Linh, và Tô Định dùng luật Hán tước đất ấy thì vừa phá được một khối quyền lực bản địa, vừa có đất chia cho phe mình. Đây là suy luận của ông, không phải điều sử liệu chép.¹⁰