Thi Sách

Sử cũ chép

Tên ông là chỗ đầu tiên các bản chép vênh nhau, và cái vênh nằm ở đúng một chữ. Hậu Hán thư viết tên ông bằng hai chữ, đọc là Thi Sách. Nhưng trong Giao Châu ngoại vực ký, coi chữ Sách là phần cuối của tên thì câu thiếu động từ. Chữ ấy còn nghĩa là cầu, hỏi; ngắt câu ngay trước nó thì câu trọn vẹn: con trai Lạc tướng Chu Diên tên là Thi, hỏi con gái Lạc tướng Mê Linh tên là Trưng Trắc làm vợ. Hai chỗ sau trong cùng đoạn, sách đều chỉ viết một chữ Thi. Bản Tứ khố toàn thư không chấm câu, nên chỗ ngắt là lựa chọn của người biên tập đời sau.¹²³

Trong Giao Châu ngoại vực ký, người chồng không chết trước khi biến nổ ra: Trắc gan dạ dũng cảm, đem Thi dấy làm giặc, và khi Mã Viện đem binh đánh thì Thi chạy vào hang Kim Khê, ba năm sau mới bắt được. Hậu Hán thư không nói Tô Định giết ai; Việt sử lược chỉ nhắc ông một lần, ở vế lấy chồng. Bản dịch tiếng Anh năm 1999 của Việt điện u linh tập, làm từ một bản chép tay đầu thế kỷ XX, nói Tô Định dùng quyền thế hạ ông mà không nói rõ là giết. Trong các sách được đối chiếu, phải tới Toàn thư thế kỷ XV việc Tô Định giết chồng bà mới được chép rõ; Cương mục và Việt Nam sử lược năm 1920 cũng vậy.^2149678

Đời sau nhớ lại

Năm 1979, Stephen O'Harrow ở Đại học Hawaii thấy đúng chỗ vênh này: sử Việt thêm việc Tô Định giết chồng bà, còn trong Giao Châu ngoại vực ký người chồng vẫn sống và dấy binh cùng vợ. Lời giải thích của ông là những người chép sử Việt đời sau, đã thấm Nho giáo gia trưởng, không chấp nhận nổi việc một người đàn bà lãnh đạo khởi nghĩa khi chồng còn sống, nên đã viết lại. Đó là suy luận của ông, không phải điều sử liệu chép.¹¹