Đế Nghi

Sử cũ chép

Ông xuất hiện ở đúng khúc rẽ của cả gia phả. Sử cũ chép Đế Minh muốn truyền ngôi cho con út là Lộc Tục, nhưng Lộc Tục nhường lại cho anh; thế là Đế Nghi cai quản phương Bắc, còn Lộc Tục được phong làm Kinh Dương Vương, cai quản phương Nam, đặt tên nước là Xích Quỷ. Cái khung anh giữ phương Bắc, em giữ phương Nam chính là phần đẹp nhất của câu chuyện, vì nó đặt người Việt ngang hàng chứ không phải chư hầu.¹

Đặt cạnh bản phả hệ Trung Hoa thì cái khung ấy hiện ra là do người sau dựng. Đế vương thế kỷ liệt kê dòng Viêm Đế Thần Nông thành tám đời nối ngôi nhau trong một dòng duy nhất, ở đó Đế Minh và Đế Lai cách nhau hai đời, giữa hai người còn Đế Trực. Sang sử Việt, Đế Minh có hai con, Đế Lai thành cháu nội, Đế Trực biến mất — và Đế Nghi, người anh nhường ngôi kia, không hề có trong danh sách gốc. Sử cũ lấy đúng những cái tên có thật trong một phả hệ Trung Hoa rồi xếp lại thành một cấu trúc gia đình khác: bỏ người ở giữa, thêm vào một người mới.²¹

Cái tên ông còn là chỗ khiến chính người chép sử thấy vướng. Ngô Sĩ Liên tra sách Trung Hoa, thấy chép Đế Lai là con Đế Nghi, mà Đế Nghi với Kinh Dương Vương lại là hai anh em ruột; như vậy Lạc Long Quân và Âu Cơ vốn cùng một dòng máu, gần lắm. Ông không bỏ qua chỗ ấy mà ghi thẳng nỗi băn khoăn vào sách: có lẽ vì đời ấy còn hoang sơ, lễ nhạc chưa đặt, nên mới như thế chăng.³