Chử Đồng Tử

Truyền thuyết kể

Cái nghèo trong truyện này không phải cái nghèo tượng trưng. Nhà cha con gặp hoả hoạn, của cải cháy sạch, chỉ còn lại một chiếc khố vải, cha con ra ngoài thì thay nhau mặc. Cha già bệnh, dặn con rằng ta chết thì cứ chôn trần, để khố lại cho con mà dùng; người con không nỡ, liệm khố theo cha, còn mình chịu trần. Từ đó chàng sống bằng cách đứng dưới nước ngửa tay xin thuyền buôn đi qua, hoặc cầm cần câu cá. Một người nghèo tới mức tài sản duy nhất của gia đình là một mảnh vải che thân, và chàng đã đem chôn nó.¹

Thuyền Tiên Dung ghé bãi với chiêng trống đàn sáo và người theo hầu rất đông. Chàng sợ, trốn vào bụi lau, cào cát thành hố vùi mình rồi phủ cát lên trên; nàng lại cho quây màn quanh đúng bụi lau ấy để tắm, nước dội xuống, cát trôi đi, lộ ra một người. Tiên Dung ngẫm hồi lâu rồi nói rằng nàng vốn không muốn lấy chồng, nay gặp người này, cùng trần trụi trong một hố cát, ấy là trời đặt ra như vậy. Chàng một mực từ chối; nàng đáp đây là trời xui khiến, từ chối làm sao được.¹

Bị vua cha từ, hai người không đi ở ẩn mà đi làm ăn. Họ mở bến chợ, dựng phố quán, buôn bán với dân, dần thành một cái chợ lớn, thương nhân nước ngoài qua lại giao dịch và tôn hai người làm chủ. Một người giàu bày cách bỏ ra một dật vàng theo thuyền ra biển mua vật quý, sang năm sẽ được mười dật. Chàng theo thuyền ra biển, ghé núi Quỳnh Viên, gặp nhà sư Phật Quang, được truyền đạo, ở lại học và giao vàng cho người nhà đi mua hàng; lúc thuyền về đón, nhà sư tặng một cây gậy và một chiếc nón, dặn linh thông ở cả trong này.¹

Nghe chàng kể lại đạo lý, Tiên Dung cũng tỉnh ra, hai vợ chồng bỏ hết chợ quán cơ nghiệp đi tìm thầy học đạo. Một hôm trời tối chưa tới làng nào, họ cắm gậy xuống, úp nón lên che; đến canh ba thì hiện ra thành quách, lầu ngọc, điện báu, kho tàng, đền miếu, vàng bạc châu ngọc, tiên đồng ngọc nữ, tướng sĩ thị vệ, sáng ra thành riêng một nước có đủ văn võ trăm quan. Vua Hùng cho là con gái làm loạn, đem quân tới đánh; nửa đêm gió lớn nổi lên, cát bay cây đổ, cả thành quách và người theo một lúc bay lên trời, chỗ ấy sụt xuống thành cái đầm lớn.¹

Sử cũ chép

Người soạn sách không xem chuyện này là một truyện cổ tích đã đóng lại: sách viết tiếp bằng một việc xảy ra khoảng năm trăm năm sau. Triệu Quang Phục ẩn quân vào chính cái đầm ấy để chống Trần Bá Tiên, rồi ăn chay lập đàn giữa đầm đốt hương cầu khấn; thần nhân — có bản chép rõ là chính ông — cưỡi rồng xuống đàn, nói chỗ ta lên trời khí thiêng vẫn còn, rồi tháo móng rồng trao cho, dặn cắm lên mũ trụ, đánh đâu thắng đó. Với người soạn sách, đó là chỗ thiêng vẫn còn tác dụng, và bằng chứng là năm trăm năm sau nó giúp một ông tướng giữ nước.¹