Tư Mã Quang

Đời sau nhớ lại

Ở việc năm 248, Tư Mã Quang không chép người đàn bà nào. Ông tóm lại câu của Tam quốc chí: giặc Di ở Giao Chỉ, Cửu Chân đánh chiếm thành ấp; vua Ngô cử Lục Dận sang; Dận vào cõi, lấy ân tín hiểu dụ, người hàng hơn năm vạn nhà, cõi châu lại yên. Cùng triều Tống ấy, tới thế kỷ XI, sách tra cứu và sách địa chí đã có Triệu Ẩu, còn bộ sử biên niên của ông thì chưa.⁵

Ở việc Tiêu Tư làm thứ sử Giao Châu, Trần thư chép ông ta vì vơ vét hà khắc mà mất lòng người. Khoảng năm trăm năm sau sự việc, Tư Mã Quang viết lại câu ấy trong Thông giám: thứ sử Giao Châu là Vũ Lâm hầu Tư vì hà khắc tàn bạo mà mất lòng người. Chữ vơ vét đã thành chữ tàn bạo — một chữ nói về của cải, một chữ nói về cách đối xử với người. Từ đây sử Việt chép theo Thông giám: Đại Việt sử ký toàn thư chép câu này gần nguyên chữ ở năm 541, Cương mục cũng trích lại đúng câu ấy.⁶³⁷⁸

Ông cũng chép chuyện Tiêu Tư đút lót Lý Bí để thoát thân, nhưng đổi nơi Tiêu Tư chạy tới: Lương thư nói Việt Châu, Thông giám nói Quảng Châu, và các nguồn không đủ để chọn bên nào. Khi Tiêu Tư tâu rằng hai tướng Tôn Quýnh, Lư Tử Hùng thông với giặc, dùng dằng không tiến, Thông giám chỉ chép là tâu; chữ vu — biến lời buộc tội thành lời vu cáo — do Đại Việt sử ký toàn thư thêm vào khi chép lại câu này, là phán đoán của sử thần đời Lê, không có trong câu của Tư Mã Quang.⁹¹⁰¹¹

Rõ nhất là việc Mai Thúc Loan năm 722. Trong bộ Khảo dị viết kèm để giải thích mình chọn bản nào, ông ghi lại lời truyện Dương Tư Húc: thủ lĩnh Mai Huyền Thành tự xưng Hắc Đế, cùng Lâm Ấp, Chân Lạp thông mưu, hãm phủ An Nam — rồi viết: nay theo Bản kỷ. Nghĩa là ông đã đọc cả những chuyện ấy và cố ý không đưa vào chính văn, dù không nói rõ Bản kỷ ông theo là bản nào. Chính văn của ông dùng một tên thứ ba, Mai Thúc Yên, và không có Hắc Đế, không có Lâm Ấp, không có quân số phía ông. Cũng trong Khảo dị, ông bác ngày tháng Tám Bính Tuất của cựu kỷ, vì tháng ấy không có ngày Bính Tuất.²¹