Tiên Dung

Truyền thuyết kể

Bản cổ mở đầu bằng nàng, không phải bằng Chử Đồng Tử: Hùng Vương truyền ngôi tới đời thứ ba, sinh một con gái tên Tiên Dung Mị Nương, mười tám tuổi, dung mạo xinh đẹp, không muốn lấy chồng, chỉ thích đi chơi. Nàng đi khắp thiên hạ, vua không ngăn; mỗi năm vào khoảng tháng hai tháng ba, nàng sửa soạn thuyền bè dong ra ngoài biển, vui mà quên về. Một công chúa thời Hùng Vương tự đi du ngoạn mỗi năm mấy tháng, thuyền bè và người theo hầu cả đoàn, còn vua cha để mặc — chi tiết ấy có trong bản chép thế kỷ XIV, không phải do người thời nay thêm vào cho hợp thời.¹

Thuyền nàng ghé bãi, người hầu quây màn quanh một bụi lau để nàng tắm; nước dội xuống, cát trôi đi, lộ ra người đang vùi mình trong hố cát. Nàng ngẫm hồi lâu rồi nói: ta vốn không muốn lấy chồng, nay gặp người này, cùng trần trụi trong một hố cát, ấy là trời đặt ra như vậy. Phản ứng của vua cha thì nguyên văn không làm nhẹ chút nào: Tiên Dung không tiếc danh tiết, không quý của ta, lang thang ngoài đường, hạ mình lấy kẻ nghèo, còn mặt mũi nào mà gặp ta. Nàng nghe được, không dám về.¹

Bị cha từ, nàng không đi ở ẩn mà đi làm ăn. Hai vợ chồng mở bến chợ, dựng phố quán, buôn bán với dân, dần thành một cái chợ lớn được cả thương nhân nước ngoài tôn làm chủ. Khi một người giàu bày cách bỏ một dật vàng theo thuyền ra biển mua vật quý để sang năm được mười dật, nàng mừng, nói với chồng rằng vợ chồng ta là do trời xếp đặt, cơm áo là của trời cho, nay lấy vàng giao cho người nhà ra biển buôn bán để làm kế sinh nhai. Một câu chuyện thần tiên đang bàn chuyện lãi mười phần.¹

Khi vua Hùng cho rằng con gái làm loạn và đem quân tới đánh, quần thần xin chia quân ra chống, thì nàng cười: không phải việc ta làm, ấy là trời sai, sống chết ở trời, sao dám chống lại cha, cứ thuận theo lẽ chính, mặc cho giết hại. Quân vua đóng ở bãi Tự Nhiên, còn cách con sông lớn, trời tối chưa kịp sang. Nửa đêm gió lớn nổi lên, cát bay cây đổ, quan quân rối loạn; cả thành quách và người theo nàng một lúc bay lên trời, chỗ ấy sụt xuống thành cái đầm lớn. Dân lập đền thờ, gọi đầm ấy là đầm Một Đêm.¹