Thánh Gióng

Truyền thuyết kể

Bản chép cổ nhất không mở đầu bằng người mẹ mà bằng nhà vua. Vua Hùng cậy nước giàu nên bỏ lễ triều cận với phương Bắc, Ân Vương lấy cớ đi tuần thú mà đem quân sang. Vua họp quần thần hỏi đánh hay giữ, một phương sĩ hiến kế cầu Long Quân giúp ngầm. Lập đàn ăn chay khấn ba ngày thì trời nổi sấm mưa, hiện ra một ông già cao hơn chín thước, mặt vuông bụng lớn, mày râu bạc trắng, ngồi giữa ngã ba đường vừa cười nói vừa ca múa, báo trước việc giặc sẽ tới. Đó là ba năm trước khi chuyện xảy ra: đứa bé làng Gióng không phải phép lạ bất ngờ mà là lời hẹn triều đình đã chờ đúng ba năm.¹

Chỗ khác bản kể ngày nay nhiều nhất là tấm áo. Vua sai tìm sắt, luyện năm mươi cân thành ngựa, kiếm và nón; nhưng đứa bé lớn quá nhanh, hàng xóm góp trâu rượu bánh trái mà ăn vẫn không no, rồi tới câu ít người biết: vải vóc gấm bông không đủ che kín người, đến nỗi phải lấy hoa lau nối lại mà che thân. Hoa lau, không phải áo giáp sắt. Bản kể quen thuộc dựng lên một vị thần tướng sáng loáng sắt thép từ đầu tới chân; bản cổ cho một đứa trẻ lớn tới mức cả làng không may nổi áo, phải quấn tạm bằng thứ cỏ mọc đầy bờ sông.¹

Sử cũ chép

Quốc sử chép chuyện này rất dè dặt. Bộ sử đời Lê đưa truyện vào phần Hồng Bàng nhưng không hề gọi tên kẻ địch là giặc Ân, chỉ nói trong nước có báo động rồi kể việc đứa bé xin ngựa sắt roi sắt đi đánh; cái tên Ân nằm trong tập truyện dân gian chứ không nằm trong câu chuyện sử quan chọn chép. Ngô Sĩ Liên còn nói thẳng rằng những chuyện loại này là quái đản, và dẫn lại câu của người xưa: tin hết vào sách thì chẳng bằng không có sách. Sang bộ quốc sử triều Nguyễn thì truyện biến mất hẳn.²³

Cái tên giặc Ân tự nó là một vấn đề. Nhà Ân, tức nhà Thương, là một triều đại có thật ở Trung Hoa, tồn tại khoảng từ thế kỷ XVI tới thế kỷ XI trước Công nguyên, nhưng đóng ở lưu vực sông Hoàng Hà; không có sử liệu nào cho thấy họ từng đem quân xuống tận vùng nay là miền Bắc Việt Nam, và khoảng cách ấy quá xa so với tầm với của một nhà nước thời đồ đồng ở Hoa Bắc. Nhiều khả năng đó là tên do đời sau gán cho một kẻ địch vốn không có tên, và chính việc quốc sử không dùng tên ấy càng đáng để dè chừng. Dù vậy, không tìm được sử liệu không đồng nghĩa với chắc chắn không có.²

Đời sau nhớ lại

Cảnh mở đầu quen thuộc nhất ngày nay — người mẹ ra đồng, giẫm phải một vết chân khổng lồ rồi thụ thai — không có trong bản chép cổ; ở đó mở đầu là việc Long Quân hiện ra báo trước ba năm. Đây không phải chuyện đúng sai: truyện dân gian sống bằng cách được kể lại, mỗi lần kể lại thêm bớt một chút, và vết chân khổng lồ là một mô-típ đẹp và cổ, gặp trong nhiều nền văn hoá. Điều đáng nói chỉ là khi ta bảo truyền thuyết kể rằng, nên biết mình đang nhắc tới bản kể nào.¹