Sơn Tinh

Truyền thuyết kể

Trong cùng một truyện, sách đưa ra ba lai lịch khác nhau cho vị thần núi, dẫn từ ba nguồn khác nhau, và không hề cố hoà giải chúng. Bản thứ nhất, dẫn từ ghi chép của một nhà sư đời Đường: đại vương núi Tản Viên là sơn tinh, họ Nguyễn, rất linh ứng, hạn hán hay lụt lội dân cầu đảo đều được. Bản thứ hai, dẫn từ một cuốn ký khác: ông vốn là sơn tinh họ Nguyễn, từng thề ước với loài thuỷ tộc, ở núi Già Ninh đất Phong Châu — đây là bản dẫn vào chuyện tranh cưới. Bản thứ ba lật ngược hẳn: ông là một trong năm mươi người con theo Lạc Long Quân xuống biển. Sách chép cả ba, xếp cạnh nhau, để người đọc tự liệu.¹

Lời thách cưới ai cũng thuộc — voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao — không có mặt trong bản chép cổ. Nguyên văn chỉ ghi rằng hôm sau Sơn Tinh đem tới dâng ngọc quý, vàng bạc, chim núi, thú rừng, và vua ưng cho. Ba thứ chín kia là do đời sau thêm, mà thêm rất khéo: nó biến một cuộc đua giao lễ vật thành câu đố gần như không giải nổi, khiến chiến thắng của thần núi có vị của số phận. Cũng nên nhớ ông không phải người hỏi cưới đầu tiên — trước đó Thục Vương Phán đã tới cầu hôn và bị vua từ chối vì muốn kén rể xứng đáng hơn.¹

Trận đánh được tả khá kỹ, và tả như một cuộc chiến có dân tham gia. Thuỷ Tinh dâng nước, Sơn Tinh lấy lưới cá chắn ngang sông; đối phương bèn mở một nhánh sông khác đánh vòng ra sau núi, rồi mở thêm nhánh nữa đánh mặt trước. Dân dưới chân núi đan phên tre che chắn, đánh trống hò reo tiếp sức, thấy cành rều trôi dạt ngoài phên thì bắn tên; kẻ trúng tên chết nổi lên là xác rồng, rắn, cá và ba ba, lấp cả sông. Cuộc đánh ấy không dứt: sách chép hằng năm khoảng tháng bảy tháng tám nước vẫn dâng.¹

Sử cũ chép

Truyện còn giữ một đoạn thuộc hẳn một thời khác, thời nước đã mất vào tay phương Bắc. Khi Cao Biền cai trị An Nam, ông ta muốn trấn yểm những nơi có khí thiêng bằng một thuật rất tàn nhẫn: dùng thi thể một cô gái chưa chồng, sửa soạn như người sống, bày cỗ cúng, rình lúc thấy cử động thì vung kiếm chém, cốt lừa cho thần nhập vào rồi giết. Đem thuật ấy ra thử với đại vương núi Tản Viên, Cao Biền chỉ thấy thần cưỡi ngựa trắng trên mây, nhổ nước bọt rồi bỏ đi, và than rằng khí thiêng phương Nam chưa thể lường được.¹