Nhã Lang

Sử cũ chép

Theo Toàn thư, Nhã Lang là con trai Lý Phật Tử, cầu hôn Cảo Nương, con gái Triệu Việt Vương, và về ở rể. Năm 570 ông hỏi vợ cha nàng có phép gì mà đẩy lui được quân cha mình. Cảo Nương không hiểu ý chồng, lén lấy chiếc mũ đâu mâu móng rồng ra cho xem; Nhã Lang ngầm tính kế đổi cái móng, rồi nói với vợ xin tạm dứt tình mà về nhà, và về bàn với cha đánh úp vua để lấy nước. Toàn thư chép chuyện này vào chính văn, nhưng lời án ở đầu kỷ nói phần này lấy từ dã sử. Khi bàn chuyện Mỵ Châu, Ngô Sĩ Liên từng ngờ người chép sử thấy nhà Thục và nhà Triệu đều mất nước vì con rể nên nhân một việc mà nói thành hai.¹⁴⁵

Ngay sau đoạn đổi móng, Ngô Sĩ Liên đặt một lời bàn, và người ông trách là ông bố vợ: con gái vua đã gả cho Nhã Lang, sao không cho về nhà chồng, cớ sao lại theo tục ở rể của nhà Tần, để đến nỗi bại vong. Về số phận của Nhã Lang, chính văn năm 571 không nói ông chết ra sao, cũng không có cảnh ông hối hận. Chỉ trong lời bàn của Ngô Sĩ Liên về Hậu Lý Nam Đế có một vế ngắn: tuy được nước, nhưng Nhã Lang chết trước, bản thân Phật Tử rốt cuộc không khỏi làm tù binh.⁶²

Đời sau nhớ lại

Bốn trăm năm sau Toàn thư, Cương mục chép lại chuyện ấy rồi đặt ngay dưới một lời cẩn án: chuyện Nhã Lang vào ở rể lấy trộm móng rồng, so với chuyện An Dương Vương và Trọng Thuỷ, thì như từ một khuôn mà ra, hoang quái không đáng tin, chẳng cần phải biện. Nhưng ngay trong Toàn thư, lời chua địa danh đặt thành Ô Diên của Lý Phật Tử ở xã Hạ Mỗ, huyện Từ Liêm, và ghi rằng xã ấy nay có đền thờ Bát Lang, tức là đền của Nhã Lang. Người chép sử có thể ngờ câu chuyện, nhưng người trong câu chuyện đã có chỗ hương khói.⁷³