Mai An Tiêm

Truyền thuyết kể

Bản cổ mở đầu bằng một viên bề tôi tên Mai Thiêm, vốn là người nước ngoài, năm bảy tám tuổi thì vua mua từ thuyền buôn về làm nô. Lớn lên mặt mũi đoan chính, nhớ biết việc đời, vua đặt tên mới là Mai Yển, hiệu An Thiêm, ban cho một người thiếp, tin dùng giao việc, dần thành giàu sang. Rồi quà biếu dồn tới cửa, ông sinh lòng kiêu ngạo, thường nói rằng đều là của kiếp trước của ta, chưa từng có ơn chúa nào. Vua nghe, giận, đày ông ra bãi cát ngoài cửa biển, để lại lương ăn đủ bốn năm tháng, cốt cho ăn hết rồi chết.¹

Vợ ông khóc lóc, còn ông thì cười: trời đã sinh ra ta, ắt nuôi được ta; sống chết ở trời, ta lo gì. Rồi chợt thấy một con chim trắng bay từ phương tây tới, đậu ở góc núi, kêu ba bốn tiếng, nhả ra sáu bảy hạt dưa rơi trên cát. Hạt nảy mầm mọc tốt, kết thành quả; ông bổ ra ăn, vị ngọt mát, tinh thần nhẹ nhõm, bèn giữ hạt lại, năm sau trồng tiếp, ăn không hết lại đem đổi lấy gạo nuôi vợ con. Không ai biết quả ấy tên gì; vì chim ngậm hạt từ phương tây đến nên gọi là tây qua, dưa phương tây.¹

Sau vua nhớ tới, sai người đến xem còn sống hay không; người ấy về báo, vua thở dài rằng hắn bảo là của kiếp trước, quả không phải nói suông, rồi vời về, phục chức, ban cho nô tỳ. Bãi cát ông ở được đặt tên là bãi An Thiêm, làng gọi là làng Mai. Cái kết ấy không phải vua tha lỗi cho người biết hối, mà là vua thừa nhận câu nói ngạo mạn kia không phải nói suông. Ngay câu chót, sách còn thêm một thuyết nói bãi ấy vốn là chỗ ở của cha mẹ tổ tiên ông — nếu vậy thì ông không hẳn là người ngoại quốc bị đem tới; sách chép cả hai, không chọn.¹

Đời sau nhớ lại

Ngày nay truyện thường được đọc như một bài học tự lực cánh sinh. Người hiệu chính sách hồi thế kỷ XV đọc khác hẳn: trong bài tựa năm 1492, Vũ Quỳnh viết rằng nêu chuyện ấy ra thì cái thói cậy có của mình, không nghĩ tới ơn chủ hiện rõ — một bài học đạo đức về lòng biết ơn, không phải về nghị lực. Còn một chỗ nữa đời sau lặng lẽ sửa: bản kể ngày nay gọi ông là con nuôi vua Hùng, còn bản cổ gọi ông là đứa nô lệ người nước ngoài mua về từ thuyền buôn. Bước làm mềm ấy làm mất chính điều thú vị nhất của truyện.⁴¹