Lý Phật Tử

Sử cũ chép

Sử Việt và sử Trung Hoa giữ hai hồ sơ khác hẳn nhau về cùng một người. Theo Toàn thư, Lý Phật Tử làm vua ba mươi hai năm, đóng đô ở Ô Diên rồi dời về Phong Châu, sử gọi là Hậu Lý Nam Đế. Theo Tùy thư, bộ chính sử của triều đại đã dẹp ông, Lý Phật Tử chỉ hiện ra quanh một biến cố, cuộc nổi dậy năm 602, và ở đó ông không phải hoàng đế mà là một cừ súy — một thủ lĩnh địa phương mà triều đình có quyền gọi về chầu. Các bộ sử Trung Hoa đã mở không biết Đào Lang Vương, Triệu Việt Vương hay Nhã Lang, và các nguồn không cho căn cứ để chọn giữa hai hồ sơ.¹³

Toàn thư kể: khi Lý Bí lánh vào động Khuất Lạo, Phật Tử, một viên tướng trong họ, cùng Lý Thiên Bảo đem ba vạn người vào Cửu Chân; Thiên Bảo lập nước Dã Năng rồi mất năm 555 không con nối, mọi người tôn Phật Tử lên thay. Năm 557 ông đánh Triệu Việt Vương, năm lần giáp trận chưa phân thắng bại; quân ít, lại ngờ vua có phép lạ, ông xin giảng hoà, được chia phía tây nước, dời về thành Ô Diên. Con trai ông là Nhã Lang cầu hôn Cảo Nương, con gái Triệu Việt Vương, về ở rể; năm 570 được vợ lén cho xem mũ đâu mâu móng rồng, Nhã Lang ngầm tính kế đổi cái móng, rồi về bàn với cha đánh úp vua để lấy nước. Lời án của người soạn ghi rằng sử cũ không chép Triệu Việt Vương và Đào Lang Vương, nay lấy dã sử cùng các sách khác mà bổ sung.⁴⁹⁵¹⁰

Ngay dưới tên ông ở đầu kỷ Hậu Lý Nam Đế, Toàn thư ghi một lời phán bằng chữ nhỏ: dùng mưu dối để gồm nước, trông thấy gió giặc đã hàng trước, trước sau việc làm đều chẳng phải nghĩa. Ngô Sĩ Liên đặt hai thước đo cạnh nhau: xét theo thuật bá thì việc Hậu Nam Đế đánh Triệu Việt Vương là kế đắc sách, xét theo đạo vương thì chẳng bằng loài chó lợn; và ông tính luôn lời lỗ — tuy được nước, nhưng Nhã Lang chết trước, bản thân rốt cuộc không khỏi làm tù binh.¹¹¹

Theo truyện Lệnh Hồ Hy trong Tùy thư, trước năm 602 ông là cừ súy ở Giao Châu mà viên tổng quản Quế Châu vâng chiếu lệnh vào chầu. Truyện Lưu Phương chép: giữa niên hiệu Nhân Thọ, người Lý ở Giao Châu là Lý Phật Tử làm loạn, chiếm thành cũ của Việt Vương; Lưu Phương tiến sát chỗ ông, cho người dụ trước bằng lẽ hoạ phúc, Phật Tử sợ mà hàng, bị giải về kinh. Nhưng truyện Lệnh Hồ Hy, trong chính bộ Tùy thư ấy, nói ông bị bắt. Thông giám và Toàn thư theo chữ hàng; Toàn thư còn viết rằng ông về Bắc rồi mất, dân lập đền thờ ông ở cửa biển Tiểu Nha, đối diện với đền Triệu Việt Vương.³⁶⁷²

Đời sau nhớ lại

Việt sử lược, bộ sử Việt có trước Toàn thư, không có Đào Lang Vương, Nhã Lang hay kỷ Hậu Lý Nam Đế; nó nhắc ông trong mục các quan cai trị, dưới tên Lưu Phương, như một súy của châu làm loạn rồi sợ mà xin hàng, và viết họ ông thành Nguyễn để kiêng chữ Lý. Bốn trăm năm sau Toàn thư, Cương mục chép lại chuyện ấy rồi đặt ngay dưới một lời cẩn án: chuyện móng rồng và Nhã Lang so với chuyện An Dương Vương nước Thục và Trọng Thuỷ nhà Triệu thì như từ một khuôn mà ra, hoang quái không đáng tin, chẳng cần phải biện. Thế nhưng ngay trong Toàn thư, dân đã lập đền thờ ông ở cửa biển Tiểu Nha, đối diện với đền Triệu Việt Vương.⁸¹²²