Đỗ Tuệ Độ

Sử cũ chép

Tống thư, bộ sử nhà Lưu Tống, mở truyện Đỗ Tuệ Độ bằng lý lịch ba đời: người Chu Diên, Giao Chỉ, gốc thuộc Kinh Triệu; cụ là Nguyên, làm thái thú Ninh Phố, bèn ở lại Giao Chỉ. Trong sử Trung Hoa, đây là một nhà gốc phương Bắc đã định cư ở Giao Chỉ từ đời cụ.²

Năm 411, Lư Tuần thua chạy khỏi Quảng Châu, đánh úp Hợp Phố rồi tiến đánh Giao Châu. Tống thư kể: Tuệ Độ dẫn sáu nghìn người cả văn lẫn võ ra chặn Lư Tuần ở Thạch Kỳ. Bên kia có hai con của thái thú Lý Tốn là Lý Dịch và Lý Thoát đã chạy về đó, kết bè với người Lý, người Lạo, mỗi người có bộ khúc riêng, và theo Lư Tuần.¹²

Rồi đến trận ở Long Biên. Tống thư chép: tháng sáu, ngày Canh Tý, Tuần sáng sớm tới bến nam, ra lệnh cho ba quân vào thành rồi mới ăn. Bữa ăn ấy không đến: Tuệ Độ đem hết của riêng trong họ tộc ra làm tiền thưởng, rồi phóng tên lửa, đuốc đuôi trĩ; bộ binh kẹp hai bờ mà bắn; thuyền của Tuần cháy cả, một lúc tan vỡ. Về cái chết của Tuần, Tống thư chép ông trúng tên, nhảy xuống nước chết; Tấn thư chép khác: trước khi chết ông đầu độc vợ con, hỏi các thê thiếp ai chịu chết theo, rồi tự nhảy xuống nước, và Tuệ Độ vớt xác lên chém đầu. Toàn thư chọn chép theo bản Tấn thư.²¹⁵

Đỗ Tuệ Độ có mặt trong lần Lâm Ấp cướp phá năm 413, và hai bên chép kết cục khác nhau. Thuỷ kinh chú dẫn sách Lâm Ấp ký: ông tới cửa sông Cửu Chân, đánh với vua Lâm Ấp Phạm Hồ Đạt, bắt chém hai con của Hồ Đạt. Toàn thư thì chép Hồ Đạt cướp Cửu Chân, và Tuệ Độ đánh chém được chính ông. Một bên chém hai người con; một bên chém chính ông vua.³⁴

Tống thư xếp truyện Đỗ Tuệ Độ vào thiên Lương lại, tức thiên chép các quan lại tốt: cấm dứt các đền thờ dâm tự, sửa sang trường học; năm mất mùa dân đói thì lấy bổng lộc riêng ra phát chẩn. Sử khen ông đến mức cửa thành đêm không đóng, ngoài đường không ai nhặt của rơi. Ông được phong Long Biên huyện hầu, ăn lộc một nghìn hộ; con ông là Đỗ Hoằng Văn cũng có mặt trong cùng truyện ấy.²