Đế Minh

Sử cũ chép

Một bộ sách Trung Hoa đời Tấn là Đế vương thế kỷ có chép phả hệ dòng Viêm Đế Thần Nông: sau Viêm Đế là tám đời nối nhau, Đế Thừa, Đế Lâm, Đế Minh, Đế Trực, Đế Lai, Đế Ai, Đế Du Võng. Trong danh sách ấy có Đế Minh và có Đế Lai, đúng hai cái tên mà sử Việt dùng, nhưng cách sắp xếp thì khác hẳn. Ở sách Trung Hoa, đây là tám đời nối ngôi nhau trong một dòng duy nhất, Đế Minh và Đế Lai cách nhau hai đời, ở giữa còn Đế Trực. Ở sử Việt, Đế Minh có hai con, một người cai quản phương Bắc, một người xuống phương Nam, còn Đế Lai thì thành cháu nội.²¹

Còn Đế Nghi, người anh nhường ngôi kia, thì không hề có trong danh sách gốc. Nói cách khác, sử cũ lấy đúng những cái tên có thật trong một phả hệ Trung Hoa, rồi xếp lại thành một cấu trúc gia đình khác, bỏ qua người ở giữa và thêm vào một người mới. Cái khung anh giữ phương Bắc, em giữ phương Nam — vốn là khung đẹp nhất của câu chuyện, vì nó khiến người Việt thành ngang hàng chứ không phải chư hầu — lại chính là phần không có trong bản gốc.²¹

Đời sau nhớ lại

Các sử thần soạn Cương Mục bác thẳng chuyến tuần du ấy: họ viết rằng Đế Minh chưa từng đi tuần phương Nam, nên chuyện lấy nàng tiên là rất quái đản, hãy tạm giữ lại để truyền cái ngờ. Cùng bộ sách ấy, phần phàm lệ tuyên bố sử cũ chép quốc thống bắt đầu từ Kinh Dương là việc thuộc mờ mịt, thực không có bằng chứng xác thực, nên quốc sử triều Nguyễn đặc biệt bắt đầu từ kỷ Hùng Vương và hạ hai kỷ Kinh Dương, Lạc Long xuống làm chú ở dưới. Cái gia phả mở đầu bằng Đế Minh vì thế bị đưa ra khỏi dòng chính của chính sử ngay từ giữa thế kỷ 19.³⁴