Cù thái hậu

Sử cũ chép

Sử ký không úp mở về bà. Chính văn chép rằng trước khi làm vợ Anh Tề, bà đã tư thông với một người đất Bá Lăng tên là An Quốc Thiếu Quý. Năm 113 TCN, nhà Hán sai chính người ấy sang dụ vua Nam Việt vào chầu, và sách thêm một câu gọn lỏn: sứ giả lại tư thông với bà. Hệ quả được ghi ngay sau đó: người trong nước biết khá rõ, phần nhiều không theo thái hậu.¹

Bà là người quyết giết Lữ Gia. Trong bữa tiệc rượu, bà ngồi quay mặt về hướng nam; rượu được một tuần, bà hỏi vì sao tướng quốc cứ một mực cho việc Nam Việt nội thuộc là không tiện, cốt chọc cho các sứ giả nổi giận mà ra tay. Các sứ giả ngờ vực, không ai dám động. Khi Lữ Gia đứng dậy đi ra, bà nổi giận muốn lấy giáo đâm ông, và chính con bà, nhà vua, ngăn bà lại.¹

Lời hịch của Lữ Gia lấy bà làm đích: thái hậu là người Trung Quốc, lại dâm loạn với sứ giả, chỉ chăm chăm muốn nội thuộc, đem bảo khí của tiên vương dâng Thiên tử, chẳng đoái gì tới xã tắc họ Triệu. Toàn thư chép lại lời hịch với một chỗ đổi cách gọi: ở đó bà không còn là người Trung Quốc mà là vốn là người Hán. Trong lời bàn cuối truyện, Tư Mã Thiên viết rằng nước mất về sau, điềm báo khởi từ người con gái họ Cù.¹³⁴

Đời sau nhớ lại

Sử Việt đời sau quay lại đúng chỗ ấy. Ngô Sĩ Liên viết rằng tai hoạ của Ai Vương tuy do Lữ Gia gây ra, nhưng mầm của nó thật ra có từ Cù hậu. Lê Tung, trong bài tổng luận ở đầu Toàn thư, chỉ thêm một người: tai hoạ ấy thật là do Minh Vương sủng ái Cù hậu mà mở ra. Đến thế kỷ XVIII, Ngô Thì Sĩ trong Việt sử tiêu án, theo bản dịch năm 1960, cho rằng mầm mất nước của họ Triệu đã có từ lúc lấy Cù thị làm cung phi, và từ lúc đặt Lữ Gia lên chức thừa tướng.²⁵⁶